Το πολίτευμα και οι μορφές του 👑
Κάθε κράτος χρειάζεται κάποιον ή κάποιους που θα ασκούν την εξουσία του. Αλλά ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται αυτή η εξουσία δεν είναι ίδιος σε όλα τα κράτη και δεν ήταν ίδιος σε όλες τις εποχές. Ο τρόπος που οργανώνεται και ασκείται η εξουσία σε ένα κράτος λέγεται πολίτευμα.
Ένα παράδειγμα αλλαγής πολιτεύματος: η Αγγλία
Στην Αγγλία, μέχρι τον 17ο αιώνα, όλες οι εξουσίες ήταν συγκεντρωμένες στο πρόσωπο του βασιλιά. Το 1689, με την άνοδο στον θρόνο του Γουλιέλμου Γ΄ και της Μαρίας Β΄ Στιούαρτ, καθιερώνεται η ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας. Στα χρόνια της βασιλείας του Γεωργίου Α΄ περιορίζεται όλο και περισσότερο η εκτελεστική εξουσία του βασιλιά.
Σήμερα, στον θρόνο της Αγγλίας βρίσκεται από το 1952 η βασίλισσα, της οποίας ο ρόλος είναι αρκετά περιορισμένος και συμβολικός. Τη νομοθετική εξουσία ασκεί το κοινοβούλιο και την εκτελεστική εξουσία ασκεί η κυβέρνηση, με τον πρωθυπουργό και τους υπουργούς.
Το παράδειγμα της Αγγλίας δείχνει πόσο μπορεί να αλλάξει ένα πολίτευμα μέσα στους αιώνες: από βασιλιά που είχε όλη τη δύναμη στα χέρια του, φτάσαμε σήμερα σε μια βασίλισσα με κυρίως συμβολικό ρόλο, ενώ την πραγματική εξουσία ασκούν εκλεγμένοι αντιπρόσωποι του λαού.
Όταν η εξουσία καταλαμβάνεται με τη βία
Δεν αλλάζουν όμως όλα τα πολιτεύματα ειρηνικά. Τον Δεκέμβριο του 2006, στα νησιά Φίτζι, που βρίσκονται στον Ειρηνικό Ωκεανό, βαριά οπλισμένοι στρατιώτες έστησαν οδοφράγματα σε κεντρικούς δρόμους της πρωτεύουσας Σούβα και περικύκλωσαν την προεδρική και πρωθυπουργική κατοικία. Στρατιώτες αφόπλισαν την αστυνομία, εισέβαλαν σε αποθήκες όπλων και έθεσαν τον πρωθυπουργό σε κατ' οίκον περιορισμό. Ο αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων ανακοίνωσε ότι ο στρατός ελέγχει τη χώρα και ότι ο ίδιος αναλαμβάνει τη διακυβέρνηση.
Το περιστατικό στα νησιά Φίτζι είναι παράδειγμα πραξικοπήματος — δηλαδή βίαιης κατάληψης της εξουσίας, χωρίς τη θέληση του λαού και χωρίς εκλογές. Είναι πολύ διαφορετικό από το πώς αλλάζει κανονικά η διακυβέρνηση σε μια δημοκρατία, όπου η εξουσία περνάει από τον λαό μέσα από ελεύθερες εκλογές.
Το ελληνικό πολίτευμα σύμφωνα με το Σύνταγμα
Το Σύνταγμα της Ελλάδας ορίζει με σαφήνεια τη μορφή του ελληνικού πολιτεύματος. Σύμφωνα με το Άρθρο 1:
- Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία.
- Θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία.
- Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα.
Το Σύνταγμα ορίζει επίσης, στο Άρθρο 2, ότι ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας, και ότι η Ελλάδα επιδιώκει την ειρήνη, τη δικαιοσύνη και τις φιλικές σχέσεις μεταξύ των λαών και των κρατών.
Οι τρεις κύριες μορφές πολιτεύματος
Οι κυριότερες μορφές πολιτευμάτων είναι η μοναρχία, η ολιγαρχία και η δημοκρατία.
Μοναρχία
Στη μοναρχία η εξουσία βρίσκεται στα χέρια ενός μονάρχη. Διακρίνεται σε δύο είδη:
- Απόλυτη μοναρχία: ο μονάρχης συγκεντρώνει όλες τις εξουσίες στο πρόσωπό του. Νομοθετεί, κυβερνά και δικάζει ο ίδιος.
- Συνταγματική μοναρχία: οι εξουσίες του μονάρχη περιορίζονται από το Σύνταγμα. Στην εποχή μας, συνταγματική μοναρχία υπάρχει σε κάποιες χώρες της Ευρώπης, όπως στη Μεγάλη Βρετανία, στη Σουηδία και στην Ισπανία.
Ολιγαρχία
Στην ολιγαρχία κυβερνούν λίγα άτομα. Αυτή η μορφή πολιτεύματος υπήρχε και στην αρχαία Ελλάδα, όπου κυβερνούσαν συνήθως οι λίγοι και οικονομικά ισχυροί. Σήμερα, μορφή ολιγαρχίας είναι οι στρατιωτικές δικτατορίες, που παραμένουν στην εξουσία χωρίς τη θέληση του λαού.
Δημοκρατία
Στη δημοκρατία κύριο χαρακτηριστικό θεωρείται η αρχή της «λαϊκής κυριαρχίας». Αυτό σημαίνει ότι η διακυβέρνηση της χώρας γίνεται:
- είτε απευθείας από τον λαό (άμεση δημοκρατία), όπως συνέβαινε στην αρχαία Αθήνα,
- είτε μέσω αντιπροσώπων (έμμεση ή αντιπροσωπευτική δημοκρατία), όπως γίνεται στη σύγχρονη Ελλάδα.
Στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία, οι αντιπρόσωποι, δηλαδή οι βουλευτές, εκλέγονται ελεύθερα από τον λαό και αναλαμβάνουν να υποστηρίξουν τα συμφέροντα και τις απόψεις του.
Συνοψίζοντας τις τρεις μορφές
| Πολίτευμα | Ποιος κυβερνά | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Μοναρχία | Ένα πρόσωπο (μονάρχης), απόλυτα ή με περιορισμούς από το Σύνταγμα | Μ. Βρετανία, Σουηδία, Ισπανία (συνταγματική μοναρχία) |
| Ολιγαρχία | Λίγα άτομα | Στρατιωτικές δικτατορίες |
| Δημοκρατία | Ο λαός, άμεσα ή μέσω αντιπροσώπων | Σύγχρονη Ελλάδα (αντιπροσωπευτική δημοκρατία) |
Το κάθε πολίτευμα διαφέρει κυρίως ως προς έναν παράγοντα: πόσο —και πώς— συμμετέχει ο λαός στην άσκηση της εξουσίας. Στη μοναρχία και στην ολιγαρχία η συμμετοχή του λαού είναι πολύ περιορισμένη ή ανύπαρκτη, ενώ στη δημοκρατία ο λαός είναι η πηγή κάθε εξουσίας.