Τα χαρακτηριστικά του πληθυσμού της Ευρώπης 🌍
Ο πληθυσμός της Ευρώπης παρουσιάζει ορισμένα ξεχωριστά χαρακτηριστικά: τη μεγάλη μέση πληθυσμιακή πυκνότητα σε σχέση με άλλες ηπείρους, την ανομοιόμορφη κατανομή του πληθυσμού στον ευρωπαϊκό χώρο, το υψηλό ποσοστό αστικοποίησης, το έντονο δημογραφικό πρόβλημα και το ισχυρό μεταναστευτικό ρεύμα, τόσο μέσα στην ίδια την ήπειρο όσο και από γειτονικές ηπείρους προς την Ευρώπη.
Μελετώ στο σπίτι 🏠
1. Πληθυσμιακή κατανομή και πυκνότητα
Το πρώτο χαρακτηριστικό του ευρωπαϊκού πληθυσμού είναι η μεγάλη μέση πληθυσμιακή πυκνότητα του, σε σχέση με αυτήν των άλλων ηπείρων. Η πυκνότητα πληθυσμού μιας χώρας εξαρτάται από πολλούς παράγοντες: το κλίμα, την απόσταση από τη θάλασσα, το υψόμετρο, το είδος του εδάφους, την ύπαρξη γλυκού νερού, το πλούσιο υπέδαφος, ακόμη και τους πολέμους. Γενικά δηλαδή εξαρτάται από φυσικούς, κοινωνικοοικονομικούς και ιστορικούς παράγοντες.
Η Ευρώπη είναι μια πυκνοκατοικημένη ήπειρος, αλλά με σημαντικές διαφορές στην πληθυσμιακή πυκνότητα ανάμεσα στα κράτη της, αλλά και ανάμεσα στις διάφορες περιοχές του ίδιου κράτους:
- Η πληθυσμιακή πυκνότητα της Ισλανδίας είναι μόλις 3 κάτοικοι ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο, ενώ της Ολλανδίας είναι 391 κάτοικοι ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο.
- Η πυκνότητα πληθυσμού στο Βέλγιο είναι 345 κάτοικοι ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο, αλλά στην περιοχή των Βρυξελλών ξεπερνά τους 6.000 κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο.
Γενικά, οι πιο πυκνοκατοικημένες περιοχές της Ευρώπης είναι τα πεδινά τμήματα χωρών γύρω από τη Βόρεια Θάλασσα. Αυτό οφείλεται στο γόνιμο έδαφος, στο ευνοϊκό κλίμα και στη σημαντική ανάπτυξη της βιομηχανίας αυτών των χωρών, παράγοντες που συμβάλλουν στην προσφορά θέσεων εργασίας.
Οι πιο αραιοκατοικημένες περιοχές της Ευρώπης είναι τα βορειότερα τμήματα της Σκανδιναβικής Χερσονήσου και της ρωσικής πεδιάδας, η Ισλανδία και τα ψηλά βουνά. Αυτό οφείλεται στο έντονο ορεινό ανάγλυφο και στο ψυχρό κλίμα αυτών των περιοχών. Ορισμένες από αυτές τις περιοχές είναι βέβαια πολύ πλούσιες σε φυσικούς πόρους —μεταλλεύματα, ξυλεία κ.ά.— όμως είναι δύσκολο να κατοικηθούν εξαιτίας των αντίξοων κλιματικών συνθηκών.
Η πυκνότητα πληθυσμού μιας περιοχής επηρεάζεται από φυσικούς παράγοντες (κλίμα, ανάγλυφο, φυσικοί πόροι), κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες (βιομηχανία, θέσεις εργασίας) και ιστορικούς παράγοντες (πόλεμοι, μετακινήσεις πληθυσμών).
2. Αστικοποίηση
Το δεύτερο χαρακτηριστικό του πληθυσμού όλων των ευρωπαϊκών χωρών είναι η αστικοποίηση, δηλαδή η συγκέντρωση του μεγαλύτερου μέρους του πληθυσμού στις πόλεις. Σχεδόν τα τρία τέταρτα των Ευρωπαίων ζουν σε αστικές περιοχές, και μόνο το ένα τέταρτο ζει σε ημιαστικές ή αγροτικές περιοχές. Αυτό συμβαίνει γιατί οι πόλεις προσφέρουν περισσότερες ευκαιρίες εργασίας, μόρφωσης και παροχής υπηρεσιών υγείας απ' ό,τι οι κωμοπόλεις ή τα χωριά της υπαίθρου.
Ο βαθμός αστικοποίησης διαφέρει βέβαια από χώρα σε χώρα:
- Ο βαθμός αστικοποίησης του Ηνωμένου Βασιλείου και της Γερμανίας ξεπερνά το 80%: δηλαδή 8 στους 10 κατοίκους αυτών των χωρών ζουν σε μεγάλες πόλεις.
- Το Παρίσι, πρωτεύουσα της Γαλλίας, έχει 11 εκατομμύρια κατοίκους, όταν ο συνολικός γαλλικός πληθυσμός είναι 63 εκατομμύρια. Δηλαδή, ο ένας στους έξι κατοίκους αυτής της μεγάλης σε έκταση χώρας ζει σε μία μόνο πόλη, την πρωτεύουσα.
- Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στην Πορτογαλία, όπου στη Λισαβόνα ζουν 2,5 εκατομμύρια άνθρωποι, ενώ ο συνολικός πληθυσμός της χώρας είναι 10,5 εκατομμύρια κάτοικοι. Έτσι, μόνο στην πορτογαλική πρωτεύουσα ζει ο ένας στους τέσσερις κατοίκους της χώρας.
3. Το δημογραφικό πρόβλημα
Το τρίτο χαρακτηριστικό του ευρωπαϊκού πληθυσμού είναι το έντονο δημογραφικό πρόβλημα. Η Ευρώπη αποτελεί την περιοχή του πλανήτη όπου γεννιούνται τα λιγότερα παιδιά: κάθε χρόνο καταγράφονται περίπου 10 γεννήσεις ανά 1.000 Ευρωπαίους, όταν στη Βόρεια Αμερική οι γεννήσεις είναι 15 και στην Αφρική 40.
Λόγω αυτής της υπογεννητικότητας, αναμένεται μείωση του πληθυσμού αρκετών ευρωπαϊκών χωρών τις επόμενες δεκαετίες. Αυτό συμβαίνει γιατί η απλή αναπλήρωση του πληθυσμού μιας χώρας απαιτεί δείκτη γονιμότητας 2,1 παιδιά ανά γυναίκα, ενώ σήμερα ο μέσος ευρωπαϊκός δείκτης γονιμότητας έχει πέσει στο 1,4.
Παρότι γεννιούνται λιγότερα παιδιά, ο συνολικός πληθυσμός δεν μειώνεται αμέσως, γιατί ταυτόχρονα αυξάνεται ο μέσος όρος διάρκειας ζωής των Ευρωπαίων, ως αποτέλεσμα της οικονομικής ευημερίας και της προόδου της ιατρικής και της φαρμακολογίας. Οι δύο αυτές τάσεις μαζί —λιγότερες γεννήσεις και μεγαλύτερη διάρκεια ζωής— είναι που προκαλούν τη γήρανση του πληθυσμού.
Το προσδόκιμο όριο ζωής στις πιο αναπτυγμένες χώρες της Ευρώπης —όπως η Σουηδία, η Ισλανδία και η Ελβετία— είναι πολύ υψηλό, λίγο κάτω από τα 80 χρόνια. Η μείωση της αναλογίας των νεαρών ατόμων στον ευρωπαϊκό πληθυσμό (λόγω των λιγότερων γεννήσεων) και η αύξηση της αναλογίας των ηλικιωμένων ατόμων (λόγω των καλύτερων συνθηκών ζωής) συνθέτουν μαζί το δημογραφικό πρόβλημα, το οποίο με τη σειρά του προκαλεί σοβαρά οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα.
Ποσοστά ηλικιών σε διάφορες χώρες (δεκαετία 1990):
| Χώρα | Ηλικία 0-15 ετών | Ηλικία 65 ετών και πάνω |
|---|---|---|
| Αιθιοπία | 49% | 3% |
| Ινδία | 36% | 4% |
| Βραζιλία | 32% | 5% |
| Δανία | 17% | 15% |
| Γερμανία | 16% | 15% |
| Ιταλία | 16% | 16% |
Ο πίνακας δείχνει καθαρά τη διαφορά: στις ευρωπαϊκές χώρες το ποσοστό των παιδιών και των ηλικιωμένων είναι σχεδόν ίσο, ενώ σε χώρες όπως η Αιθιοπία, η Ινδία ή η Βραζιλία τα παιδιά είναι πολλαπλάσια των ηλικιωμένων.
Πρόβλεψη πληθυσμού σε ευρωπαϊκές χώρες:
| Χώρα | Πληθυσμός 1996 (εκατ.) | Πληθυσμός 2020 (εκατ.) |
|---|---|---|
| Δανία | 5,2 | 5,2 |
| Γερμανία | 81,5 | 81,2 |
| Ιταλία | 57,2 | 53,6 |
Η Ευρώπη έχει, από όλες τις ηπείρους, τη μεγαλύτερη αναλογία ηλικιωμένων ατόμων σε σχέση με τον συνολικό της πληθυσμό και τη μικρότερη αναλογία νεαρών ατόμων.
4. Μετανάστευση
Το τέταρτο χαρακτηριστικό του ευρωπαϊκού πληθυσμού είναι η μετανάστευση. Το έντονο δημογραφικό πρόβλημα σχεδόν όλων των χωρών της Ευρώπης έχει δημιουργήσει την ανάγκη εισαγωγής εργατικού δυναμικού από άλλες ηπείρους. Εκτιμήσεις αναφέρουν ότι η Ευρώπη χρειάζεται τουλάχιστον πέντε εκατομμύρια μετανάστες κάθε χρόνο, ώστε να καλύψει τις παραγωγικές της ανάγκες και να στηρίξει τα ασφαλιστικά και συνταξιοδοτικά της συστήματα.
Σήμερα, σε πολλά αναπτυγμένα ευρωπαϊκά κράτη —Γαλλία, Γερμανία, Αυστρία, Ελβετία, Σουηδία κ.ά.— ο αλλογενής πληθυσμός ξεπερνά το 10% του συνολικού πληθυσμού. Οι σημερινοί μετανάστες που ζουν στη δυτική και τη βόρεια Ευρώπη προέρχονται κυρίως:
- από την ανατολική Ευρώπη (π.χ. Πολωνία, Ουκρανία),
- από τη Βαλκανική Χερσόνησο (π.χ. Αλβανία, Ρουμανία, Βουλγαρία),
- από την Αφρική (π.χ. Αλγερία),
- από την Ασία (π.χ. Πακιστάν, Ινδία).
Η παρουσία μεταναστών σε μια χώρα με στασιμότητα ή μείωση πληθυσμού —όπως συμβαίνει στις περισσότερες χώρες της ηπείρου μας— είναι θετική για την οικονομική της ανάπτυξη. Οι μετανάστες είναι συνήθως νέοι σε ηλικία, με χαμηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης και κατάρτισης, και επομένως καταλαμβάνουν κυρίως θέσεις εργασίας που δεν προτιμά ο τοπικός πληθυσμός. Επίσης, πληρώνοντας εισφορές στα ασφαλιστικά και συνταξιοδοτικά ταμεία, συμβάλλουν στη συντήρησή τους· εργαζόμενοι στην καλλιέργεια και τη συλλογή αγροτικών προϊόντων, βοηθούν να διατηρηθεί η ζωή στην ύπαιθρο· στέλνοντας τα παιδιά τους σε σχολεία με λίγους μαθητές, συντελούν στη διατήρησή τους. Γενικά, δίνουν ζωτικότητα στην κοινωνία.
Παρά τα θετικά αποτελέσματα για την οικονομία, υπάρχουν και αρνητικές επιδράσεις που σχετίζονται με τη δυνατότητα της χώρας υποδοχής να ενσωματώσει ομαλά τους μετανάστες και να αναγνωρίσει την πολιτισμική και θρησκευτική τους ελευθερία.
Επεκτείνω τις γνώσεις μου 💡
Η μετανάστευση στην Ευρώπη διαμέσου των αιώνων
Από την αρχαιότητα, η Ευρώπη ήταν είτε τόπος αναχώρησης είτε τόπος άφιξης μεταναστών:
- Αρχαία Ελλάδα: Οι αποικισμοί των αρχαίων Ελλήνων στη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα έντονου μεταναστευτικού ρεύματος, καθώς οι άνθρωποι αναζητούσαν μια καλύτερη τύχη.
- 16ος αιώνας και μετά (εποχή των μεγάλων ανακαλύψεων): Πολλοί Ευρωπαίοι επέλεξαν να εγκατασταθούν για καλύτερες συνθήκες ζωής σε άλλες ηπείρους, όπως στη Βόρεια και τη Νότια Αμερική, και αργότερα στην Ωκεανία ή στην Αφρική.
- Μέσα του 20ού αιώνα, μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο: Οι ανάγκες οικονομικής ανασυγκρότησης των καταστραμμένων χωρών και η φτώχεια των λαών που έβγαιναν από τον πόλεμο προκάλεσαν σημαντικό μεταναστευτικό ρεύμα από την Ισπανία, την Πορτογαλία, την Ιταλία, την Ελλάδα και την Τουρκία προς το Βέλγιο, τη Γερμανία, την Αυστρία και τη Σουηδία.
Πολλά κράτη που πριν από 50 χρόνια ήταν περιοχές προέλευσης μεταναστών —όπως η Ισπανία, η Ιταλία και η Ελλάδα— έχουν από τότε αναπτυχθεί οικονομικά και αποτελούν πλέον τα ίδια περιοχές υποδοχής μεταναστών, από άλλα σημεία της Ευρώπης ή από γειτονικές ηπείρους.
Η Ευρώπη σήμερα αποτελεί κορυφαίο πόλο έλξης για μετανάστες που αναζητούν καλύτερη ζωή. Από το 1960 έως το 2000, ο αλλογενής πληθυσμός της Ευρώπης αυξήθηκε από 14 σε 33 εκατομμύρια. Ενδεικτικά, το 40% του πληθυσμού του Λουξεμβούργου —όπου εδρεύουν αρκετά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης— είναι αλλογενές, κυρίως από άλλες χώρες της Ε.Ε. Ο αριθμός των μεταναστών στην Ευρώπη αυξήθηκε ιδιαίτερα στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Σήμερα, η Ισπανία, η Ιταλία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο δέχονται περίπου το 80% της καθαρής εισροής μεταναστών στην Ευρωπαϊκή Ένωση.