Οι θάλασσες της Ευρώπης 🌊
Η Ευρώπη είναι μια ήπειρος με στενή και αδιάρρηκτη σχέση με το υδάτινο στοιχείο. Η γεωγραφική της θέση και το σχήμα της έχουν καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την ιστορία, την οικονομία και τον πολιτισμό των κατοίκων της.
Δύο κατηγορίες θαλασσών ⚓
Οι θάλασσες που περιβρέχουν την Ευρώπη μπορούν να διακριθούν σε δύο βασικές κατηγορίες, ανάλογα με τον τρόπο που δημιουργήθηκαν:
- Βαθιές θάλασσες: δημιουργήθηκαν από γεωτεκτονική δραστηριότητα, όπως η Μεσόγειος και η Μαύρη Θάλασσα.
- Αβαθείς θάλασσες: σχηματίστηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες και τα νερά κάλυψαν εκτάσεις που παλαιότερα ήταν ξηρά, όπως η Βαλτική, η Αδριατική και η Βόρεια Θάλασσα.
Η Βαλτική Θάλασσα, πριν από λίγες χιλιάδες χρόνια μόνο, ήταν λίμνη! Έγινε θάλασσα όταν έλιωσαν οι μεγάλοι παγετώνες που κάλυπταν τη βόρεια Ευρώπη.
Ο έντονος οριζόντιος διαμελισμός της Ευρώπης 🧭
Η Ευρώπη, λόγω του ακανόνιστου σχήματός της, έχει μεγάλη ακτογραμμή και έντονο οριζόντιο διαμελισμό. Αυτό σημαίνει ότι η ήπειρός μας μοιάζει με μια μεγάλη χερσόνησο, γεμάτη από αμέτρητες μικρότερες χερσονήσους και νησιά.
- Το 30% της έκτασής της αποτελείται από χερσονήσους.
- Το 7% αποτελείται από νησιά.
- Η ακτογραμμή της φτάνει τα 80.000 χιλιόμετρα περίπου.
- Κανένα σημείο της δεν απέχει πάνω από 1.000 χιλιόμετρα από τη θάλασσα!
Το αν μια θάλασσα είναι βαθιά ή αβαθής εξαρτάται από τον τρόπο δημιουργίας της (γεωτεκτονική δράση ή λιώσιμο παγετώνων). Ο οριζόντιος διαμελισμός είναι κάτι διαφορετικό: αφορά το πόσο πολύπλοκο είναι το σχήμα της ακτογραμμής (κόλποι, χερσόνησοι, νησιά). Μια ήπειρος μπορεί να έχει έντονο διαμελισμό ανεξάρτητα από το αν οι θάλασσές της είναι βαθιές ή αβαθείς.
Οι θάλασσες ανά περιοχή 🧭
Βορράς
Ο Αρκτικός Ωκεανός βρέχει τις βόρειες ακτές της Ευρώπης. Το τμήμα του κοντά στις ρωσικές ακτές ονομάζεται θάλασσα του Μπάρεντς. Η Λευκή Θάλασσα είναι ένας τεράστιος κόλπος ανάμεσα στη Φινλανδία και τη Ρωσία. Και οι δύο αυτές θάλασσες παραμένουν παγωμένες τους περισσότερους μήνες του χρόνου.
Δύση
Ο Ατλαντικός Ωκεανός εκτείνεται δυτικά της Ευρώπης. Τις βορειοδυτικές ακτές της ηπείρου βρέχουν θάλασσες όπως η Νορβηγική, η Βόρεια, η θάλασσα της Μάγχης και η Ιρλανδική. Η Βόρεια και η Βαλτική Θάλασσα ενώνονται μεταξύ τους μέσω δύο στενών πορθμών, του Σκάγερακ και του Κάτεγατ.
Νότος
Το μεγαλύτερο μέρος του ευρωπαϊκού νότου βρέχεται από τη Μεσόγειο Θάλασσα, η οποία διακρίνεται σε μικρότερες θάλασσες: την Αδριατική, το Ιόνιο, το Αιγαίο, τη Λιγυρική και την Τυρρηνική. Στα νοτιοανατολικά, η Ευρώπη βρέχεται επίσης από τη Μαύρη Θάλασσα (Εύξεινος Πόντος).
Αυτός ο έντονος οριζόντιος διαμελισμός, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι κανένα σημείο της ηπείρου δεν απέχει πάνω από 1.000 χιλιόμετρα από τη θάλασσα, εξηγεί εύκολα γιατί, από τις απαρχές της ιστορίας τους, οι Ευρωπαίοι στράφηκαν προς το θαλάσσιο στοιχείο — αφού, εξάλλου, ελάχιστα ευρωπαϊκά κράτη δεν βρέχονται καθόλου από θάλασσα.
Η Ευρώπη και η θάλασσα: οικονομία και ιστορία 🚢
Δεν είναι λοιπόν περίεργο που οι περισσότεροι ευρωπαϊκοί λαοί έχουν σπουδαία ναυτική παράδοση (Έλληνες, Άγγλοι, Ισπανοί, Πορτογάλοι, Νορβηγοί, Γερμανοί, παλαιότερα και οι Βίκινγκς), ενώ πολλοί ήταν και οι σπουδαίοι Ευρωπαίοι θαλασσοπόροι (Κολόμβος, Βάσκο ντα Γκάμα, Κουκ, Μαγγελάνος κ.ά.) την εποχή των μεγάλων εξερευνήσεων, τον 15ο και τον 16ο αιώνα.
Στη στενή σχέση των Ευρωπαίων με τη θάλασσα και στα ταξίδια τους σε όλο τον κόσμο οφείλεται η διάδοση πολλών ευρωπαϊκών γλωσσών σε ολόκληρο τον πλανήτη!
Επειδή το θαλάσσιο εμπόριο είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένο στην ήπειρο, μερικά από τα μεγαλύτερα λιμάνια του κόσμου βρίσκονται στην Ευρώπη. Το Ρότερνταμ της Ολλανδίας είναι το πρώτο λιμάνι της Ευρώπης σε κίνηση εμπορευμάτων και τρίτο σε ολόκληρο τον κόσμο, ενώ ο Πειραιάς είναι πολύ σημαντικό λιμάνι της Μεσογείου.
| Λιμάνι | Χώρα | Εμπορεύματα (εκατ. τόνοι) |
|---|---|---|
| Ρότερνταμ | Ολλανδία | 330,9 |
| Αμβέρσα | Βέλγιο | 135,5 |
| Αμβούργο | Γερμανία | 99,5 |
| Μασσαλία | Γαλλία | 90,8 |
| Μπέργκεν | Νορβηγία | 75,6 |
Ο ελληνικός, ο γερμανικός και ο νορβηγικός εμπορικός στόλος είναι οι τρεις πρώτοι στόλοι της Ευρώπης, με κριτήριο την πλοιοκτησία.
Η αλιεία είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένη κοντά στον Ατλαντικό, στη Βόρεια Θάλασσα και στη Βαλτική (Ισλανδία, Νορβηγία, Ηνωμένο Βασίλειο κ.ά.), με σημαντικότερα αλιεύματα τη ρέγκα και τον βακαλάο. Η Βόρεια Θάλασσα διαθέτει επίσης μεγάλα κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου, που αποτελούν σημαντική πηγή πλούτου για τα κράτη της περιοχής.
Η ρύπανση από ανθρώπινες δραστηριότητες —όπως τα ναυάγια πετρελαιοφόρων που ρυπαίνουν τα θαλάσσια οικοσυστήματα με εκατοντάδες χιλιάδες τόνους πετρέλαιο— και η υπεραλίευση, που οδηγεί στην εξαφάνιση πολλών ειδών θαλάσσιας πανίδας, είναι δύο από τους σοβαρότερους κινδύνους για τις θάλασσες της Ευρώπης.
Ο Εύξεινος Πόντος και ο ελληνισμός 🏛️
Ο Εύξεινος Πόντος (ή Μαύρη Θάλασσα) είναι μια εσωτερική θάλασσα ανάμεσα στην Ευρώπη και την Ασία, με μεγάλη στρατηγική σημασία. Τις ακτές του μοιράζονται η Τουρκία, η Βουλγαρία, η Ρουμανία, η Ουκρανία, η Ρωσία και η Γεωργία.
Ένα ιδιαίτερο φυσικό χαρακτηριστικό του είναι ότι κάτω από τα 200 μέτρα βάθος δεν υπάρχει αξιοσημείωτη ζωή, εξαιτίας της παρουσίας διαλυμένου υδρόθειου στο νερό.
Η θάλασσα αυτή συνδέθηκε στενά με τον ελληνισμό ήδη από τα μυθικά χρόνια — είναι χαρακτηριστικό ότι η Αργοναυτική Εκστρατεία αφορά μια θαλάσσια περιπέτεια που εκτυλίχθηκε στα νερά της. Κατά τους ιστορικούς χρόνους, οι Έλληνες αποίκισαν τα παράλια του Εύξεινου Πόντου από τον 8ο αιώνα π.Χ., με πρωτοπόρους τους Μιλήσιους και άλλους Ίωνες. Από τον 6ο αιώνα π.Χ. υπήρχαν ήδη δεκάδες αποικίες, οι οποίες διατήρησαν τον καθαρά ελληνικό τους χαρακτήρα για πολλούς αιώνες.
Πολλές από αυτές τις πόλεις φέρουν έως σήμερα τα αρχαία ελληνικά τους ονόματα: Οδησσός, Σεβαστούπολη, Μεσημβρία, Τραπεζούς, Κοτύωρα, Σινώπη και άλλες. Μέχρι τη μικρασιατική καταστροφή και τη γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου (Ποντίων), οι ακμαίες οικονομικά ελληνικές παροικίες της περιοχής είχαν μια πολύ αξιόλογη και αδιάκοπη ιστορική παρουσία.