Η διαμόρφωση του αναγλύφου στην Ευρώπη 🏔️

Το ανάγλυφο μιας περιοχής δεν μένει ποτέ σταθερό. Αλλάζει συνεχώς, αν και οι αλλαγές αυτές γίνονται τόσο αργά, που δεν τις προσέχουμε στη διάρκεια της δικής μας ζωής. Το σημερινό ανάγλυφο της Ευρώπης είναι το αποτέλεσμα μιας «μάχης» εκατοντάδων εκατομμυρίων χρόνων ανάμεσα σε δύο αντίθετες ομάδες δυνάμεων.

Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι ενδογενείς δυνάμεις, δηλαδή οι δυνάμεις που ξεκινούν από το εσωτερικό του πλανήτη μας και δημιουργούν τα βουνά. Από την άλλη πλευρά βρίσκονται οι εξωγενείς δυνάμεις —το νερό με όλες του τις μορφές (βροχή, χιόνι, πάγος, παγετώνες), ο άνεμος και ακόμη και οι ζωντανοί οργανισμοί— που «κατατρώγουν» τα βουνά μέσω της διάβρωσης, ισοπεδώνοντάς τα σιγά σιγά.

Οι τέσσερις γεωτεκτονικές ενότητες της Ευρώπης 🗺️

Η Ευρώπη δεν σχηματίστηκε όλη μαζί και την ίδια εποχή. Αντίθετα, δημιουργήθηκε κατά τμήματα, σε πολύ διαφορετικές χρονικές περιόδους. Οι γεωλόγοι, μελετώντας την ηλικία των πετρωμάτων, μπόρεσαν να χωρίσουν την ήπειρο σε τέσσερις μεγάλες γεωτεκτονικές ενότητες, δηλαδή σε περιοχές που η καθεμία έχει τη δική της ηλικία και τη δική της ιστορία σχηματισμού. Αυτός ο διαχωρισμός βοηθά τους επιστήμονες —αλλά και εμάς— να καταλαβαίνουμε καλύτερα γιατί το ανάγλυφο δεν είναι ίδιο σε όλη την ήπειρο.

1. Αρχαιοευρώπη ⏳

Είναι το παλαιότερο τμήμα της Ευρώπης και σχηματίστηκε κατά το Προκάμβριο (Προτεροζωικός Αιώνας). Περιλαμβάνει τη ρωσική πεδιάδα, τα πεδινά τμήματα της Σκανδιναβίας και τον βυθό του Ατλαντικού βορειοδυτικά των βρετανικών νησιών.

Επειδή σε αυτήν την περιοχή δεν συνέβησαν σημαντικά τεκτονικά γεγονότα για εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια, η διάβρωση είχε όλο τον χρόνο να δουλέψει πάνω της και τη μετέτρεψε σταδιακά σε μια απέραντη πεδιάδα. Τα παλαιότερα στρώματα αυτών των περιοχών ονομάζονται ασπίδες.

2. Παλαιοευρώπη 🌊

Άρχισε να σχηματίζεται στις αρχές του Παλαιοζωικού Αιώνα, δυτικά της Αρχαιοευρώπης, με μια ορογένεση που ονομάζεται Καληδόνια Ορογένεση. Στην ενότητα αυτή ανήκουν το μεγαλύτερο μέρος των βρετανικών νησιών, το βόρειο τμήμα της Σκανδιναβικής Χερσονήσου και μια στενή λωρίδα των βόρειων ακτών της ηπείρου, από την Ολλανδία μέχρι την Πολωνία.

Η περιοχή αυτή διαβρώθηκε έντονα από τους παγετώνες, οι οποίοι, καθώς κινούνταν αργά προς τη θάλασσα, «έξυσαν» τις ακτές και δημιούργησαν πολύπλοκους, δαντελωτούς κόλπους που ονομάζονται φιόρδ.

3. Μεσοευρώπη ⚒️

Άρχισε να σχηματίζεται στα μέσα του Παλαιοζωικού Αιώνα, με την Ερκύνια (ή Βαρίσκια) Πτύχωση. Σε αυτήν την ενότητα ανήκουν το νότιο Ηνωμένο Βασίλειο, μεγάλο μέρος της δυτικής και της κεντρικής Ευρώπης και σχεδόν ολόκληρη η Ιβηρική Χερσόνησος. Χαρακτηριστικός σχηματισμός αυτής της περιόδου είναι το Μασίφ Σεντράλ στη Γαλλία.

Μέχρι τότε η κεντρική Ευρώπη ήταν κατά μεγάλο μέρος καλυμμένη από θάλασσα, εκτός από ένα νησί εκεί όπου βρίσκονται σήμερα η Γαλλία και η Γερμανία, στο οποίο υπήρχαν ρηχές λίμνες. Η πλούσια βλάστηση της περιοχής θάφτηκε κάτω από τη λάσπη και, με την πάροδο εκατομμυρίων ετών, μετατράπηκε στα κοιτάσματα λιθανθράκων που βρίσκουμε σήμερα στο Βέλγιο, στο Ηνωμένο Βασίλειο και στη Γερμανία.

Η βορειοευρωπαϊκή πεδιάδα σχηματίστηκε όταν αναδύθηκε ο σχετικά επίπεδος βυθός της θάλασσας. Σε αρκετά σημεία αποκλείστηκαν τμήματα θάλασσας μέσα στη στεριά· όταν το νερό τους εξατμίστηκε, άφησε πίσω του στρώματα θαλασσινού αλατιού, που βρίσκουμε σήμερα στα αλατωρυχεία της Γερμανίας, της Πολωνίας και της Ρωσίας.

Οι περιοχές της Μεσοευρώπης δεν έχουν γενικά πολύ υψηλό ανάγλυφο, με εξαίρεση το εσωτερικό της Ιβηρικής Χερσονήσου, όπου βρίσκεται το κεντρικό οροπέδιο, η Μεσέτα.

4. Νεοευρώπη 🌋

Είναι η νεότερη γεωτεκτονική ενότητα και άρχισε να σχηματίζεται στην αρχή του Καινοζωικού Αιώνα. Σε αυτήν ανήκει όλος ο ευρωπαϊκός νότος. Μέχρι τότε το μεγαλύτερο μέρος της νότιας Ευρώπης βρισκόταν κάτω από τη θάλασσα. Με την Αλπική Πτύχωση οι περιοχές αυτές αναδύθηκαν από το νερό και έτσι δημιουργήθηκαν τα βουνά τους (π.χ. οι Άλπεις).

Από τότε η Νεοευρώπη παρέμεινε ολόκληρη έξω από τη θάλασσα. Επειδή είναι η νεότερη ενότητα, τα ψηλά και απότομα βουνά της δεν έχουν προλάβει ακόμη να διαβρωθούν αρκετά, ώστε να χάσουν ύψος και να εξομαλυνθούν. Γι' αυτό δεν υπάρχουν μεγάλες πεδιάδες στη νότια Ευρώπη· οι λίγες που υπάρχουν είναι στενές και επιμήκεις, ακολουθώντας την πορεία των ποταμών που κατεβαίνουν από τα βουνά.

Σύνοψη των γεωτεκτονικών ενοτήτων 📋

Οι τελευταίοι παγετώνες στην Ευρώπη ❄️

Ο πλανήτης μας έχει περάσει πολλές φορές στο παρελθόν από παγετώδεις φάσεις: γεωλογικές περιόδους κατά τις οποίες η θερμοκρασία της Γης έπεφτε αρκετά, και πάγοι πάχους εκατοντάδων μέτρων σκέπαζαν μεγάλα τμήματα της επιφάνειάς της. Ανάμεσα σε δύο τέτοιες φάσεις η θερμοκρασία ανέβαινε ξανά και οι πάγοι έλιωναν.

Κατά τη διάρκεια της Τεταρτογενούς περιόδου, την οποία διανύουμε ακόμη, η Ευρώπη πέρασε πέντε παγετώδεις περιόδους. Η πιο κοντινή χρονικά σε εμάς έληξε περίπου το 10.000 π.Χ., και σήμερα βρισκόμαστε σε μια μεσοπαγετώδη περίοδο, δηλαδή σε μια πιο θερμή φάση ανάμεσα σε δύο παγετώδεις περιόδους.

Οι παγετώνες επηρέασαν καθοριστικά το ανάγλυφο της βόρειας Ευρώπης, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τα νορβηγικά φιόρδ. Το λιώσιμο των πάγων της τελευταίας παγετώδους φάσης δημιούργησε, μεταξύ άλλων, τη Βαλτική και την Αδριατική θάλασσα.

Η διάκριση της Ευρώπης σε αυτές τις τέσσερις γεωτεκτονικές ενότητες δεν είναι απλώς μια ακαδημαϊκή κατάταξη: βοηθά τους επιστήμονες να κατανοήσουν την ηλικία των πετρωμάτων κάθε περιοχής και τα φαινόμενα που διαμόρφωσαν, και συνεχίζουν να διαμορφώνουν, την ήπειρό μας.