Η γεωλογική ιστορία της Ευρώπης και η ορογένεση 🌋

Η Γη έχει ηλικία περίπου 4,6 δισεκατομμυρίων χρόνων. Αυτό το τεράστιο χρονικό διάστημα οι επιστήμονες το έχουν χωρίσει σε μικρότερα χρονικά διαστήματα, ώστε να μπορούν να μελετήσουν την ιστορία του πλανήτη μας πιο εύκολα — και μέσα σε αυτήν την ιστορία κρύβεται και η εξήγηση για το πώς σχηματίστηκαν τα βουνά της Ευρώπης.

Μελετώ στο σπίτι 🏠

Η διαίρεση του γεωλογικού χρόνου

Οι υποδιαιρέσεις του γεωλογικού χρόνου, ξεκινώντας από τις μεγαλύτερες και προχωρώντας προς τις μικρότερες, είναι οι αιώνες, οι περίοδοι και οι εποχές. Η διαίρεση αυτή καθιερώθηκε στο τέλος του 19ου αιώνα και, όπως όλες οι χρονικές ταξινομήσεις που κάνει ο άνθρωπος, είναι αρκετά αυθαίρετη — μπορεί όμως να εξυπηρετήσει πολύ τους ερευνητές.

Κάθε γεωλογικός αιώνας τελειώνει με μια σημαντική αλλαγή, κατά την οποία εξαφανίζονται οι κυρίαρχες μορφές ζωής της εποχής και προετοιμάζεται το έδαφος για τις καινούριες μορφές ζωής. Έτσι έχουμε:

Ο Μεσοζωικός Αιώνας, για παράδειγμα, τελειώνει με την εξαφάνιση των δεινοσαύρων. Σήμερα βρισκόμαστε στον Καινοζωικό Αιώνα, στην Τεταρτογενή Περίοδο, στην Ολόκαινο Εποχή.

Ορισμένα ονόματα γεωλογικών περιόδων και υποπεριόδων οφείλονται σε περιοχές της Ευρώπης όπου μελετήθηκαν πρώτη φορά αυτές οι περίοδοι — όπως το Δεβόνιο από το Ντέβονσαϊρ στο Ηνωμένο Βασίλειο, το Πέρμιο από το Περμ στη Ρωσία, ή το Ιουρασικό από την οροσειρά Ιούρα στα σύνορα Γαλλίας-Ελβετίας. Άλλα ονόματα οφείλονται σε γεωλογικά γεγονότα, όπως το Λιθανθρακοφόρο (από την απόθεση λιθανθράκων) ή το Κρητιδικό (από την απόθεση κρητίδας, δηλαδή κιμωλίας).

Πώς δημιουργούνται τα βουνά: η ορογένεση

Η θερμότητα που παράγει ο πυρήνας της Γης είναι υπεύθυνη για τη δημιουργία ρευμάτων μεταφοράς στον μανδύα (ασθενόσφαιρα). Τα ρεύματα αυτά, που μεταφέρουν ύλη και ενέργεια, μετακινούν τις λιθοσφαιρικές πλάκες πάνω στις οποίες βρίσκονται οι ήπειροι.

Καθώς οι πλάκες μετακινούνται, μπορεί να:

• πλησιάζουν μεταξύ τους (συγκλίνουν-συγκρούονται),
• απομακρύνονται (αποκλίνουν), ή
• κινούνται πλευρικά (παράλληλα η μία με την άλλη).

Η κίνηση των λιθοσφαιρικών πλακών ευθύνεται για τη δημιουργία των βουνών —δηλαδή για την ορογένεση— και των υποθαλάσσιων οροσειρών, όπως επίσης και για την πρόκληση σεισμών και την έκρηξη ηφαιστείων.

Οι τρεις μεγάλες ορογενέσεις της Ευρώπης

Οι κινήσεις της λιθοσφαιρικής πλάκας της Ευρασίας και οι συγκρούσεις της με άλλες πλάκες δημιούργησαν στο παρελθόν πτυχώσεις και ορογενέσεις σε τρεις κύριες φάσεις:

Παρατηρώντας τον πίνακα, βλέπουμε ότι τα βουνά της νότιας Ευρώπης (Άλπεις, Πίνδος, Καρπάθια κ.ά.) είναι τα νεότερα γεωλογικά, ενώ τα βουνά της βόρειας Ευρώπης (Σκανδιναβικές Άλπεις, Όρη Σκωτίας) είναι τα πιο παλιά.

Η Ευρώπη σήμερα: ένα «στιγμιότυπο» στον χρόνο

Το συμπέρασμα που προκύπτει από όλα τα παραπάνω είναι πως η σημερινή μορφή της Ευρώπης, αλλά και της Ελλάδας, αποτελεί ένα στιγμιότυπο στη γεωλογική ιστορία του πλανήτη. Δυνάμεις που βρίσκονται βαθιά μέσα στη Γη και εκδηλώνονται με φυσικά φαινόμενα, όπως οι σεισμοί και τα ηφαίστεια, είναι αυτές που δημιουργούν τα βουνά στην ήπειρο στην οποία ζούμε. Για παράδειγμα, στην ευρωπαϊκή ήπειρο:

• Η απομάκρυνση της βορειοαμερικανικής από την ευρασιατική λιθοσφαιρική πλάκα συνέβαλε πριν από εκατομμύρια χρόνια στη δημιουργία της Ισλανδίας.
• Η σύγκρουση της ευρασιατικής με την αφρικανική πλάκα είναι πιθανό να οδηγήσει, μετά από εκατομμύρια χρόνια, στην εξαφάνιση της Μεσογείου.

Επεκτείνω τις γνώσεις μου 🚀

Απολιθώματα: η «τράπεζα πληροφοριών» για τη ζωή στο παρελθόν

Απολιθώματα είναι απομεινάρια οργανισμών που έζησαν σε παλαιότερη γεωλογική περίοδο και έχουν διατηρηθεί με φυσικό τρόπο. Όταν τα μαλακά μέρη των ζώων ή των φυτών αποσυντίθενται, τα σκληρά μέρη θάβονται στη λάσπη. Το σχήμα των οργανισμών διατηρείται, ενώ η λάσπη σκληραίνει και γίνεται πέτρωμα μετά από εκατομμύρια χρόνια. Στα απολιθώματα εντάσσονται ακόμα και τα αποτυπώματα των οργανισμών, όπως οι πατημασιές ζώων.

Τα απολιθώματα αποτελούν μια πολύ σημαντική «τράπεζα πληροφοριών» για τη ζωή στο παρελθόν. Η μελέτη των απολιθωμάτων που βρέθηκαν σε γεωλογικά στρώματα βοήθησε τους επιστήμονες, μεταξύ άλλων, να τεκμηριώσουν την εξέλιξη των όντων στη Γη.