Νότια Αμερική: Φυσικό περιβάλλον και άνθρωποι 🏔️
Η Νότια Αμερική είναι μια ήπειρος που εντυπωσιάζει. Πολλοί τη χαρακτηρίζουν «ήπειρο των άκρων», γιατί όλα σε αυτήν είναι υπερβολικά: γιγάντια βουνά, μεγάλα ποτάμια, απέραντες πεδινές εκτάσεις και ακραίες θερμοκρασίες. Από τον πιο ξηρό τόπο του πλανήτη μέχρι τεράστια υδροηλεκτρικά φράγματα και αρχαίες πόλεις χτισμένες σε κορυφές βουνών, η ήπειρος αυτή έχει να δείξει σχεδόν τα πάντα.
Η θέση της ηπείρου στον χάρτη 🗺️
Για να καταλάβουμε τη Νότια Αμερική, ξεκινάμε από τη θέση της. Εντοπίζουμε ανάμεσα σε ποιους παραλλήλους και ποιους μεσημβρινούς εκτείνεται η ήπειρος.
Ιδιαίτερα χρήσιμος είναι ο μεσημβρινός των 80° δυτικού μήκους. Αν τον ακολουθήσουμε στον χάρτη, συγκρίνουμε τη θέση της Νότιας Αμερικής με εκείνη της Βόρειας και της Κεντρικής Αμερικής. Η σύγκριση αυτή δείχνει ότι η Νότια Αμερική δεν βρίσκεται ακριβώς κάτω από τη Βόρεια, αλλά πιο ανατολικά από όσο περιμένει κανείς.
Η ήπειρος διασχίζεται και από τον Τροπικό του Αιγόκερω, ενώ το νοτιότερο άκρο της είναι η Γη του Πυρός.
Οι Άνδεις, η ραχοκοκαλιά της ηπείρου ⛰️
Οι Άνδεις είναι η οροσειρά που διατρέχει τη Νότια Αμερική από τον βορρά έως τον νότο. Είναι σαν μια τεράστια ραχοκοκαλιά που ακολουθεί τη δυτική πλευρά της ηπείρου σε όλο της το μήκος.
Πάνω στους χάρτες μπορούμε να εντοπίσουμε πολλές κορυφές των Άνδεων με ύψος μεγαλύτερο από 5.000 μέτρα. Αυτά τα υψόμετρα εξηγούν γιατί η ζωή στην περιοχή είναι τόσο διαφορετική από τη ζωή στις ακτές.
Η λίμνη Τιτικάκα 🛶
Στα 3.800 μ. πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας και στα σύνορα της Βολιβίας με το Περού βρίσκεται η λίμνη Τιτικάκα. Είναι η μεγαλύτερη λίμνη της Νότιας Αμερικής.
Η λίμνη σφύζει από ζωή: εκεί ζουν 60 είδη πουλιών, 14 είδη ψαριών και άλλα 18 είδη αμφιβίων. Οι άνθρωποι που ζουν γύρω από τη λίμνη ασχολούνται κυρίως με το ψάρεμα και τη χειροτεχνία και φτιάχνουν τις βάρκες τους από καλάμια «τοτόρα». Τα νερά της λίμνης ενώνουν συνολικά 36 νησιά.
Ξεχωριστή θέση έχουν τα πλωτά «νησιά» της φυλής των Ούρος. Δεν είναι κανονική στεριά: έχουν πασσάλους για θεμέλια και αλλεπάλληλα στρώματα καλαμιών «τοτόρα» για έδαφος. Τα μέλη της φυλής των Ούρος διατηρούν την ενδυμασία και τις παραδόσεις των Ίνκας, θεωρούν ότι είναι οι αρχαιότεροι των ανθρώπων και αυτοαποκαλούνται «άρχοντες της λίμνης».
Οι Ούρος χρησιμοποιούν το ίδιο φυτό, το καλάμι «τοτόρα», και για να φτιάξουν τις βάρκες τους και για να στρώσουν το «έδαφος» των τεχνητών νησιών τους. Ένα και μόνο φυτό τούς δίνει μεταφορικό μέσο και σπίτι.
Η έρημος Ατακάμα 🏜️
Η έρημος Ατακάμα απλώνεται κατά μήκος των ακτών του Περού και της Χιλής και είναι ο πιο ξηρός τόπος στον πλανήτη — 100 φορές πιο ξηρή από την Κοιλάδα του Θανάτου στην Καλιφόρνια των Η.Π.Α.
Μακριά σαν φίδι, ξεκινάει από τον Τροπικό του Αιγόκερω και καταλήγει στη Γη του Πυρός. Η έκτασή της είναι μεγαλύτερη από την έκταση της Ελλάδας. Οι βροχοπτώσεις είναι ελάχιστες, τόσο που το νερό τους δεν είναι καν μετρήσιμο. Το έδαφός της αποτελείται από αλμυρές λεκάνες, άμμο και λάβα, και προσομοιάζει με το έδαφος της Σελήνης.
Πολλοί φαντάζονται κάθε έρημο σαν έναν τόπο με φλογερή ζέστη και αμμόλοφους. Η Ατακάμα ξεχωρίζει για κάτι άλλο: για την έλλειψη νερού. Είναι έρημος επειδή δεν βρέχει, όχι επειδή κάνει την πιο μεγάλη ζέστη στον κόσμο.
Τα φράγματα και η ενέργεια της Βραζιλίας ⚡
Σημαντικός παράγοντας για την οικονομία της Βραζιλίας είναι η αξιοποίηση του νερού των ποταμών της με υδροηλεκτρικά φράγματα.
Η κατασκευή τους μπορεί να είναι πολυδάπανη, στη συνέχεια όμως τα φράγματα παρέχουν σχετικά φθηνή ηλεκτρική ενέργεια, βασισμένη σε μια ανανεώσιμη πηγή. Σήμερα το 90% των ενεργειακών αναγκών της Βραζιλίας καλύπτεται από φράγματα και η χώρα εξάγει ηλεκτρική ενέργεια.
Βέβαια, τα αποτελέσματα δεν είναι πάντα ευχάριστα για το περιβάλλον. Τα φράγματα επηρεάζουν τις συνθήκες ζωής χιλιάδων υδρόβιων οργανισμών, γιατί εμποδίζουν τη μετακίνησή τους από τη μία περιοχή στην άλλη μέσω των ποταμών.
Ένα από τα μεγαλύτερα φράγματα στον κόσμο είναι το φράγμα Ιταϊπού, που βρίσκεται μεταξύ της Βραζιλίας και της Παραγουάης.
| Τα φράγματα | Πλεονεκτήματα | Μειονεκτήματα |
|---|---|---|
| Κόστος | Δίνουν σχετικά φθηνή ενέργεια μετά την κατασκευή | Η κατασκευή τους είναι πολυδάπανη |
| Ενέργεια | Στηρίζονται σε ανανεώσιμη πηγή, το νερό | — |
| Περιβάλλον | — | Εμποδίζουν τη μετακίνηση χιλιάδων υδρόβιων οργανισμών |
Τα αλτιπλάνος, τα οροπέδια των Άνδεων 🌄
Αλτιπλάνος ονομάζονται τα οροπέδια της περιοχής των Άνδεων που βρίσκονται ανάμεσα στις κορδιλιέρες.
Στα οροπέδια αυτά, σε αντίθεση με την τροπική ζώνη και τις υγρές και θερμές ακτές του Ειρηνικού Ωκεανού, το κλίμα είναι πιο εύκρατο και οι συνθήκες διαβίωσης πιο ευνοϊκές για τους ανθρώπους. Γι' αυτό ακριβώς οι φυλές των Ινδιάνων δημιούργησαν εκεί τον πολιτισμό των Ίνκας, τον οποίο κατέστρεψε ο Ισπανός Φρανσίσκο Πιζάρο.
Η ζωή όμως στα αλτιπλάνος έχει και μειονεκτήματα. Πέρα από το δύσκολο οδικό δίκτυο, ο αέρας έχει χαμηλή περιεκτικότητα σε οξυγόνο λόγω του μεγάλου υψομέτρου, ενώ οι διαφορές της θερμοκρασίας μεταξύ ημέρας και νύχτας είναι μεγάλες. Οι Ινδιάνοι έχουν αναπτύξει δικούς τους τρόπους για να αντιμετωπίζουν αυτές τις ακραίες συνθήκες θερμοκρασίας.
Φαίνεται παράξενο ότι οι άνθρωποι προτίμησαν να ζήσουν ψηλά στα βουνά αντί για τις ακτές. Ο λόγος είναι το κλίμα: στα οροπέδια είναι πιο εύκρατο, ενώ στις ακτές του Ειρηνικού και στην τροπική ζώνη είναι υγρό και θερμό.
Οι πόλεις της ηπείρου 🏙️
Η Νότια Αμερική έχει πολλές μεγάλες και γνωστές πόλεις. Για κάθε μία από αυτές έχει σημασία να ξέρουμε δύο πράγματα: σε ποιο κράτος ανήκει και αν είναι ηπειρωτική, δηλαδή στο εσωτερικό της ηπείρου, ή παραθαλάσσια, δηλαδή χτισμένη πάνω στην ακτή. Η θέση αυτή επηρεάζει το κλίμα τους, τις ασχολίες των κατοίκων και τον τρόπο που αναπτύχθηκαν.
Η Μπόκα του Μπουένος Άιρες 💃
Η Μπόκα είναι μία από τις πιο γνωστές γειτονιές του Μπουένος Άιρες. Παλιά ήταν το λιμάνι της πόλης και η φτωχογειτονιά των λιμενεργατών. Εκεί, στην αρχή του περασμένου αιώνα, γεννήθηκε το αργεντίνικο ταγκό.
Οι άνθρωποι στην Μπόκα ήταν τόσο φτωχοί, που έφτιαχναν τα καλυβόσπιτά τους με όποιο υλικό μπορούσαν να εξοικονομήσουν. Για να τα ευπρεπίσουν, τα έβαφαν με τα περισσεύματα μπογιάς που τους έδιναν οι ναυτικοί στο λιμάνι. Σήμερα όλη αυτή η γειτονιά έχει χαρακτηριστεί διατηρητέα.
Τα πολύχρωμα σπίτια της Μπόκα δεν βάφτηκαν έτσι για ομορφιά ή για διαφήμιση. Κάθε σπίτι πήρε τα χρώματα που περίσσευαν από τα καράβια του λιμανιού — γι' αυτό ο κάθε τοίχος έχει διαφορετική απόχρωση.
Οι φαβέλες 🏘️
Οι παραγκουπόλεις της Λατινικής Αμερικής, γνωστές ως φαβέλες, είναι το αποτέλεσμα της μετανάστευσης των φτωχών ακτημόνων της υπαίθρου στις πόλεις. Τα παραπήγματα από ξύλα και λαμαρίνες που χτίζουν οι φτωχοί μετανάστες καταλήγουν σταδιακά σε μόνιμες κατοικίες.
Σε κάθε φαβέλα υπάρχει ένας κεντρικός δρόμος, που συνήθως προϋπήρχε αυτής, και στις άκρες του χτίζονται τα σπίτια. Για παράδειγμα, στη μεγαλύτερη φαβέλα του Ρίο, στη Ροσίνια, ο κεντρικός δρόμος ήταν παλιά πίστα αγώνων της φόρμουλα 1.
Στις περισσότερες περιπτώσεις ο κεντρικός δρόμος αποτελεί το όριο μεταξύ της φαβέλας και της πλούσιας γειτονιάς στην οποία εργάζονται οι εξαθλιωμένοι κάτοικοι της φαβέλας. Στις φαβέλες υπάρχει υψηλή εγκληματικότητα.
Το Μάτσου Πίτσου 🗿
Στη γλώσσα των Ίνκας το Μάτσου Πίτσου σημαίνει «Γηραιά Κορυφή» και είναι το όνομα ενός βουνού που δεσπόζει στην περιοχή όπου βρίσκεται μια σημαντική πόλη των Ίνκας. Χτισμένη στα 4.200 μ., η πόλη αυτή απέχει 80 χλμ. από το Κούσκο στο Περού.
Λόγω της θέσης της, μακριά από τον ποταμό Ουρουμπάμπα και ανάμεσα στα βουνά, η πόλη δεν έγινε αντιληπτή από τους Ισπανούς κατακτητές και έτσι βρέθηκε σχεδόν ανέπαφη. Είναι χτισμένη σε πολλά επίπεδα και αποτελείται από ναούς, ανάκτορα, κατοικίες, φυλακές και αναβαθμίδες γεωργικών καλλιεργειών.
Αν και γνωρίζουμε ελάχιστα για τη ζωή σ' αυτή την πόλη, αναμφίβολα αντικατοπτρίζει την άριστα ιεραρχημένη και οργανωμένη κοινωνία των Ίνκας. Ευγενείς, ιερείς και απλοί άνθρωποι ζούσαν σε συγκεκριμένα τμήματα της πόλης, ενώ κάθε κοινωνική τάξη γνώριζε τα δικαιώματά της. Πυρήνας της ζωής ήταν η μεγάλη πλατεία στο κέντρο της πόλης.
Στην κορυφή της πόλης βρίσκεται το ιερό Ιντιχουατάνα ή, αλλιώς, το «Σημείο Πρόσδεσης του Ήλιου». Εδώ λένε ότι οι ιθαγενείς έδεναν συμβολικά τον Ήλιο κατά το χειμερινό ηλιοστάσιο, για να σιγουρευτούν ότι θα επέστρεφε την επόμενη χρονιά.
Η απόμερη θέση του Μάτσου Πίτσου το έσωσε. Επειδή οι Ισπανοί κατακτητές δεν το βρήκαν ποτέ, η πόλη δεν λεηλατήθηκε και έφτασε σχεδόν ανέπαφη στις μέρες μας — σε αντίθεση με τον υπόλοιπο πολιτισμό των Ίνκας.
Η ήπειρος στην ποίηση: το «Κάντο Χενεράλ» 📖
Η Νότια Αμερική δεν περιγράφεται μόνο με χάρτες και αριθμούς, αλλά και με στίχους. Το «Κάντο Χενεράλ» έχει χαρακτηριστεί «η Βίβλος της αμερικανικής ηπείρου». Μέσα από 342 ποιήματα ο Χιλιανός ποιητής Πάμπλο Νερούντα, βραβευμένος με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1971, αναπαριστά με εντυπωσιακές εικόνες τη γένεση της ηπείρου και την ιστορία των λαών που την κατοίκησαν και που την κατοικούν ακόμη. Αυτό, όπως έχει γραφτεί, προσδίδει στο έργο παγκόσμιο χαρακτήρα.
Σε έναν από τους στίχους του, ο Νερούντα περιγράφει το ομπού, το χαρακτηριστικό δέντρο της πάμπας, ως «βασιλιά της βλάστησης», που σταματούσε τον λεύτερο αέρα και «καβαλίκευε την πάμπα» κρατώντας τη με χιλιόκλαδα γκέμια και ρίζες. Έτσι, η γεωγραφία της ηπείρου, τα λιβάδια και τα δέντρα της, γίνεται ποίηση.