Βόρεια και Κεντρική Αμερική: Φυσικό περιβάλλον και άνθρωποι 🗽
Η Βόρεια και Κεντρική Αμερική είναι μια τεράστια περιοχή της Γης. Απλώνεται σχεδόν σε ολόκληρο το βόρειο και το δυτικό ημισφαίριο της Γης. Ξεκινάει από τις παγωμένες εκτάσεις του Αρκτικού Ωκεανού και φτάνει έως τον Παναμά, εκεί όπου η ήπειρος στενεύει και ενώνεται με τη Νότια Αμερική. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα συναντάμε πανύψηλα βουνά, χιλιάδες λίμνες, αρχαίους πολιτισμούς και τεράστιες πόλεις.
Πού απλώνεται η Βόρεια και Κεντρική Αμερική 🌎
Αν κοιτάξουμε τον χάρτη, βλέπουμε αμέσως το μέγεθός της. Εκτείνεται από βορρά προς νότο σε πολλούς παραλλήλους και από ανατολή προς δύση σε πολλούς μεσημβρινούς. Γι' αυτό και το κλίμα της αλλάζει δραματικά: στον βορρά κυριαρχούν οι πάγοι, ενώ στον νότο, προς την Κεντρική Αμερική, το κλίμα γίνεται ζεστό και τροπικό.
Στην περιοχή αυτή ανήκουν πολλά κράτη. Μερικά από αυτά είναι ο Καναδάς, οι Η.Π.Α., το Μεξικό, η Κόστα Ρίκα, η Ονδούρα και ο Παναμάς. Άλλα, όπως η Κούβα και η Τζαμάικα, είναι νησιωτικά κράτη μέσα στη θάλασσα της Καραϊβικής.
Τα βουνά και το ανάγλυφο ⛰️
Οι κύριοι ορεινοί όγκοι της Βόρειας και Κεντρικής Αμερικής βρίσκονται στο κεντροδυτικό τμήμα της. Εκεί υψώνονται τα Βραχώδη Όρη, που δεν είναι ένα ενιαίο βουνό αλλά ένα ολόκληρο σύστημα από πολλές μικρότερες οροσειρές.
| Οροσειρά | Τι σημαίνει το όνομά της |
|---|---|
| Κάσκεϊντ | Όρη των Καταρρακτών |
| Κόουστ Μάουντενς | Παράκτια Οροσειρά |
| Σιέρα Νεβάδα | Λευκή Οροσειρά |
| Σιέρα Μάντρε Οσιντένταλ | Δυτική Οροσειρά |
| Σιέρα Μάντρε Οριένταλ | Ανατολική Οροσειρά |
Το ψηλότερο σημείο όλου αυτού του ορεινού συγκροτήματος είναι το όρος Μακ Κίνλεϊ και βρίσκεται στην Αλάσκα.
Στο ανατολικό τμήμα της Βόρειας Αμερικής η εικόνα είναι διαφορετική. Εκεί συναντάμε τα Απαλάχια Όρη, βουνά πολύ παλιότερα και χαμηλότερα, με ήπιες, στρογγυλεμένες κορυφές — ο χρόνος και η διάβρωση τα έχουν φθείρει για εκατομμύρια χρόνια. Πιο βόρεια, στον Καναδά, απλώνονται τα υψίπεδα του Λαμπραντόρ.
Το Γέλοουστοουν: ένα πάρκο πάνω σε ηφαίστειο 🌋
Το Γέλοουστοουν είναι το πρώτο εθνικό πάρκο που δημιουργήθηκε στις Η.Π.Α. — και σε ολόκληρο τον κόσμο — το 1872. Η μεγάλη του ιδιαιτερότητα κρύβεται κάτω από το έδαφος.
Στο πάρκο υπάρχουν θερμοπίδακες (γκέιζερ) και περίπου 300 θερμές πηγές, δηλαδή τα 2/3 όλων των θερμών πηγών του πλανήτη. Όλα αυτά αποτελούν ένδειξη έντονης ηφαιστειότητας. Πραγματικά, υπέρυθρες δορυφορικές φωτογραφίες αποκάλυψαν κάτω από την επιφάνεια μια καλντέρα μήκους 70 χλμ. και πλάτους 30 χλμ.
Οι γεωλόγοι που μελετούν την περιοχή υποστηρίζουν ότι η σημερινή μορφή του Γέλοουστοουν οφείλεται σε τρεις διαδοχικές κολοσσιαίες εκρήξεις. Η τελευταία από αυτές συγκλόνισε την αμερικανική ήπειρο πριν από 640.000 χρόνια.
Στο Γέλοουστοουν συναντά κανείς πλούσια βλάστηση αλλά και παγετώνες, ενώ ταυτόχρονα από κάτω του «βράζει» ένα τεράστιο ηφαιστειακό σύστημα. Χαρακτηριστικά ζώα της περιοχής είναι οι αρκούδες γκρίζλι, οι βίσονες, τα αμερικανικά ελάφια που λέγονται άλκες (moose) και οι λύκοι.
Ο Καναδάς: η χώρα των λιμνών 🍁
Ο Καναδάς είναι μία από τις πιο αραιοκατοικημένες χώρες του κόσμου, αλλά ταυτόχρονα και μία από τις πιο πλούσιες. Το όνομά του προέρχεται από τη λέξη «Kanata», που στη γλώσσα των Ινδιάνων Χουρόν-Ιροκουά σημαίνει «χωριό», «οικισμός».
Το νερό είναι το σήμα κατατεθέν του. Στον Καναδά υπάρχουν περισσότερες από 2 εκατομμύρια λίμνες, ενώ πάνω από το 8% της συνολικής έκτασης του εδάφους του σκεπάζεται από νερό.
Η Διώρυγα του Παναμά 🚢
Ένα έργο μοναδικής σπουδαιότητας είναι η Διώρυγα του Παναμά. Χάρη σε αυτήν, το ταξίδι από τη Νέα Υόρκη στο Σαν Φρανσίσκο συντομεύτηκε κατά 18.000 χλμ., αφού τα πλοία δεν χρειάζεται πια να κάνουν τον γύρο ολόκληρης της Νότιας Αμερικής. Για να κατασκευαστεί, χιλιάδες άνθρωποι εργάστηκαν για 10 περίπου χρόνια, κόβοντας δέντρα και χτίζοντας το κανάλι.
Η ένωση των δύο ωκεανών, του Ειρηνικού και του Ατλαντικού, δεν ήταν καθόλου εύκολη υπόθεση. Οι βασικές δυσκολίες ήταν δύο: η υψομετρική διαφορά ανάμεσά τους, με τον Ειρηνικό Ωκεανό να βρίσκεται 26 μ. πιο πάνω από τον Ατλαντικό, καθώς και το ίδιο το ανάγλυφο της περιοχής.
Τα πλοία δεν περνούν απλώς μέσα από ένα κανάλι. Το πρόβλημα λύθηκε με ένα σύστημα δεξαμενών, που ονομάζονται λοκς. Αυτές ανεβάζουν το πλοίο σε ύψος 26 μ. — όσο ένα κτίριο 9 ορόφων — και μετά το κατεβάζουν ξανά στην επιφάνεια της θάλασσας.
Το έργο έχει μήκος 82 χλμ. και πλάτος 91 μ. Το πέρασμα από τη μία δεξαμενή στην άλλη γίνεται πάνω σε σιδηροτροχιές, ενώ η όλη διαδρομή, μαζί με την αναμονή, διαρκεί περίπου 20 ώρες.
Προϊόντα και οικονομία 🍌
Η Βόρεια και Κεντρική Αμερική δίνει στον κόσμο μια μεγάλη ποικιλία προϊόντων. Πούρα από την Κούβα, τσίλις, καλαμπόκι και τεκίλα από το Μεξικό, καφές από την Κόστα Ρίκα, κρασί και φρούτα από την Καλιφόρνια, ξύλο και χαρτί από τον Καναδά, πετρέλαιο από το Τέξας και την Αλάσκα, αλλά και βαμβάκι και σιτηρά.
Μια ξεχωριστή ιστορία είναι αυτή της Ονδούρας, μιας μικρής χώρας της Κεντρικής Αμερικής, γνωστής για την παραγωγή μπανάνας. Στις αρχές του 20ού αιώνα η αμερικανική εταιρεία «United Fruit» μονοπωλούσε την αγορά μπανάνας της χώρας και έλεγχε τα 4/5 των εξαγωγών της. Έτσι η οικονομία της Ονδούρας βρέθηκε να εξαρτάται αποκλειστικά από την μπανάνα, ενώ η «United Fruit» απέκτησε τον ουσιαστικό έλεγχο της διακυβέρνησης του κράτους.
Αυτή ακριβώς η κατάσταση περιγράφηκε σκωπτικά με τον όρο «Banana Republic», δηλαδή «Δημοκρατία της Μπανάνας». Η φράση χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα για κράτη που εξαρτώνται από ένα μόνο προϊόν ή από μία μόνο ξένη εταιρεία.
Οι πόλεις και τα μεγάλα συγκροτήματα 🏙️
Ο πληθυσμός της Βόρειας Αμερικής χαρακτηρίζεται από έντονη αστικοποίηση, που είναι απόρροια της μεγάλης βιομηχανικής της ανάπτυξης. Παρατηρείται μάλιστα και ένα ιδιαίτερο φαινόμενο: πολλές πόλεις μεγαλώνουν τόσο, ώστε στο τέλος ενώνονται μεταξύ τους και δημιουργούν τεράστια συγκροτήματα πόλεων.
| Συγκρότημα | Πού βρίσκεται | Από πού ως πού |
|---|---|---|
| Μπόσγουας | Ανατολική ακτή | Από τη Βοστόνη έως την Ουάσιγκτον |
| Σαν Σαν | Δυτικές ακτές | Από το Σαν Φρανσίσκο έως το Σαν Ντιέγκο |
| Σίπιτς | Νότια των Μεγάλων Λιμνών | Από το Σικάγο έως το Πίτσμπουργκ |
Το «Μπόσγουας» περιλαμβάνει πάνω από 30 πόλεις, μία από τις οποίες είναι και η Νέα Υόρκη.
Οι γηγενείς της Αμερικής: οι Ινδιάνοι 🪶
Ινδιάνοι συνηθίζεται να αποκαλούνται γενικά οι ιθαγενείς (αυτόχθονες) πληθυσμοί της Αμερικής. Η ονομασία οφείλεται στον Κολόμβο, ο οποίος, όταν ανακάλυψε την Αμερική, είχε την πεποίθηση ότι είχε φτάσει στην Ινδία.
Οι Ινδιάνοι δεν έχουν καμία σχέση με την Ινδία. Το όνομα προήλθε αποκλειστικά από την εσφαλμένη πεποίθηση του Κολόμβου ότι είχε φτάσει στις Ινδίες, και έμεινε για αιώνες.
Ο ευρωπαϊκός αποικισμός της αμερικανικής ηπείρου άλλαξε για πάντα τη ζωή και τον πολιτισμό των ιθαγενών λαών. Από τον 15ο μέχρι τον 19ο αιώνα οι γηγενείς πληθυσμοί εξοντώθηκαν, είτε λόγω του πολέμου είτε λόγω ασθενειών που έφεραν μαζί τους οι Ευρωπαίοι, όπως η ιλαρά και η ερυθρά.
Σήμερα υπάρχουν κάποιες μειονότητες Ινδιάνων, των οποίων οι ρίζες ξεκινούν από τους ιστορικούς αυτούς λαούς. Ορισμένοι διατηρούν ακόμη έναν νομαδικό τρόπο ζωής, κάποιοι άλλοι αναζήτησαν μόνιμη διαμονή δημιουργώντας μικρές κοινότητες και χωριά, ενώ άλλοι αφομοιώθηκαν πλήρως από την αμερικανική κοινωνία.
Οι αρχαίοι πολιτισμοί του Μεξικού 🛕
Στην κοιλάδα του Μεξικού βρίσκουμε τις αρχαιότερες εστίες πολιτισμού ολόκληρης της Κεντρικής Αμερικής. Εκεί άκμασαν οι Ολμέκοι, που έζησαν στην περιοχή της Βερακρούς, οι Μάγιας, οι Τολτέκοι, ένας πολεμικός λαός που κατοίκησε στο κεντρικό Μεξικό, και οι Αζτέκοι.
Τα σημάδια τους βρίσκονται παντού: αρχαία τείχη, πυραμίδες και ερειπωμένες πόλεις θυμίζουν ότι στο Μεξικό υπήρχαν σημαντικοί πολιτισμοί πολύ πριν φτάσουν οι Ισπανοί κατακτητές.
Τεοτιουακάν: το λίκνο των θεών
Στο μεγάλο υψίπεδο του Μεξικού, 50 περίπου χλμ. βορειοανατολικά της πόλης Μέξικο Σίτι, βρίσκεται η αρχαία πόλη Τεοτιουακάν, που ήταν κυρίως θρησκευτικό κέντρο. Οι αρχαιολόγοι λένε ότι από τον 1ο έως τον 7ο μ.Χ. αιώνα «έμοιαζε με ένα μεγάλο εργοτάξιο». Η κατασκευή των δύο σημαντικών πυραμίδων της τοποθετείται τον 3ο μ.Χ. αιώνα περίπου.
Η μία πυραμίδα ανήκει στον θεό Ήλιο και είναι γνωστή για τα περίφημα γλυπτά της: φίδια με πλουμιστό φτέρωμα που βγάζουν το κεφάλι τους μέσα από τα τοιχώματα, προσωπίδες του θεού της βροχής, μοτίβα κοχυλιών και σαλιγκαριών. Η κύρια πρόσοψή της αντικρίζει το σημείο του ορίζοντα όπου εξαφανίζεται ο Ήλιος. Η Λεωφόρος των Νεκρών συνδέει την πυραμίδα του Ήλιου με την πυραμίδα της Σελήνης, η οποία αποτελείται από τέσσερις ορόφους σε βαθμίδες.
Η δομή της πόλης σε άξονες δείχνει ότι χτίστηκε από έναν προηγμένο αστικό πολιτισμό με ισχυρή κεντρική εξουσία και ότι για το κτίσιμό της εργάστηκαν πολλοί εξειδικευμένοι εργάτες.
Τέχνη και μουσική 🎵
Η ήπειρος δεν έδωσε μόνο πολιτισμούς του παρελθόντος, αλλά και σύγχρονη τέχνη με έντονο χαρακτήρα.
Η Φρίντα Κάλο ήταν Μεξικάνα ζωγράφος, γνωστή για τα φωτεινά χρώματα που χρησιμοποιεί. Η ένταση της ζωγραφικής της δεν αποτυπώνει μόνο τον κοινωνικό και πολιτικό αναβρασμό της εποχής που τη γέννησε, αλλά και την εσωτερική δύναμη με την οποία η Κάλο χρειάστηκε να αντιμετωπίσει ολόκληρη τη ζωή της. Ο σουρεαλιστής ζωγράφος Αντρέ Μπρετόν είπε για την τέχνη της ότι είναι «μια κορδέλα γύρω από μια βόμβα».
Στη μουσική, η ρέγκε (reggae) είναι σύγχρονο μουσικό είδος που αναπτύχθηκε, με επίκεντρο την Τζαμάικα, στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Οι ρίζες της ανιχνεύονται στο μέντο (mento), μια κατά βάση λαϊκή χορευτική μουσική του 19ου αιώνα, και στο σκα (ska), μια επίσης ρυθμική και χορευτική μουσική.
Πέρα από τη ρέγκε, η περιοχή γέννησε και πολλά άλλα είδη: την τζαζ της Νέας Ορλεάνης, τα γκόσπελ, αλλά και τις κουβανέζικες μουσικές κόνγκα, μάμπο, τζαζ κουμπάνο και ρούμπα.