Αφρική: Φυσικό περιβάλλον και άνθρωποι 🌍

Είναι πολύ δύσκολο να χωρέσει ολόκληρος ο κόσμος μέσα σε λίγες σελίδες. Γι' αυτόν τον λόγο το ταξίδι μας στις ηπείρους γίνεται με «στιγμιότυπα», δηλαδή με στιγμές στον χώρο και στον χρόνο, όσες μπορούν να χωρέσουν σε ένα φύλλο χαρτί και σε λιγοστές εικόνες. Η «γεύση» που παίρνουμε από κάθε ήπειρο είναι μικρή, όμως αρκεί για να ανοίξει η όρεξη: να ερευνήσεις θέματα που κινούν το ενδιαφέρον σου, να αναζητήσεις πληροφορίες και εικόνες, να αλληλογραφήσεις με παιδιά που ζουν σε άλλες ηπείρους, να φτιάξεις τους δικούς σου χάρτες. Σ' αυτό το κεφάλαιο, λοιπόν, θα μάθεις να ταξιδεύεις — και πρώτος σταθμός είναι η Αφρική.

Η Αφρική από το διάστημα: τρεις μεγάλες περιοχές

Αν παρατηρήσει κανείς την Αφρική από το διάστημα, διακρίνει σ' αυτήν τρεις περιοχές. Το βόρειο τμήμα της ορίζεται από την έρημο Σαχάρα. Το κεντρικό τμήμα της έχει πολλά τροπικά δάση και σαβάνες. Το νότιο τμήμα της χαρακτηρίζεται από πιο φτωχή βλάστηση.

Γιατί όμως η ήπειρος μοιάζει «χωρισμένη» έτσι; Η απάντηση κρύβεται στη θέση της πάνω στην υδρόγειο. Η Αφρική βρίσκεται σχεδόν συμμετρικά ως προς τον Ισημερινό, δηλαδή απλώνεται σχεδόν το ίδιο βόρεια και νότια από αυτόν. Αυτό επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό το κλίμα και την κατανομή της βλάστησης στην επιφάνειά της. Στους χάρτες και στην υδρόγειο μπορείς να δεις ανάμεσα σε ποιους παραλλήλους και σε ποιους μεσημβρινούς εκτείνεται η ήπειρος, καθώς και από ποιους ωκεανούς βρέχεται.

Η Μεγάλη Κοιλάδα του Ρήγματος

Στον χάρτη της Αφρικής ξεχωρίζει μια πολύ βαθιά «ουλή» της επιφάνειας του εδάφους. Εκτείνεται από τα υψίπεδα της Αιθιοπίας στον βορρά έως τις εκβολές του ποταμού Ζαμβέζη στον νότο. Είναι η λεγόμενη «Κοιλάδα του Ρήγματος» ή απλώς «Μεγάλο Ρήγμα».

Παρά το όνομά της, η σχισμή αυτή δεν προήλθε στην πραγματικότητα από ένα αλλά από πολλά ρήγματα. Άρχισε να διαμορφώνεται σταδιακά πριν από 7.000.000 χρόνια περίπου και διαχωρίζει ένα μεγάλο κομμάτι της ανατολικής Αφρικής από την υπόλοιπη ήπειρο. Στις πιο βαθιές περιοχές της εγκοπής που διαμορφώθηκε συγκεντρώθηκαν νερά από τα γύρω υψώματα. Έτσι σχηματίστηκαν οι μακρόστενες μεγάλες λίμνες της Αφρικής — γι' αυτό και έχουν αυτό το χαρακτηριστικό, στενόμακρο σχήμα.

Η περιοχή είναι επίσης πλούσια σε απολιθώματα. Εκεί βρέθηκαν τα οστά ενός Αυστραλοπιθήκου, που ονομάστηκε από τους παλαιοντολόγους «Λούσι» και έζησε πριν από 3.000.000 χρόνια περίπου.

Το φράγμα του Ασουάν

Ένα από τα πιο σημαντικά έργα που έχουν κατασκευαστεί στην Αίγυπτο είναι το φράγμα του Ασουάν. Το τεράστιο αυτό φράγμα χτίστηκε προκειμένου να συγκρατήσει τα νερά του Νείλου.

Χάρη σ' αυτό εξασφαλίζεται μια σταθερή ροή νερού όλο τον χρόνο, ενώ παράλληλα παράγεται ηλεκτρισμός για τα εργοστάσια και τις πόλεις της Αιγύπτου. Ένα και μόνο τεχνικό έργο, δηλαδή, δίνει στους ανθρώπους δύο πράγματα ταυτόχρονα: νερό και ενέργεια.

Η Σαχάρα και η Σαχέλ

Η Σαχάρα είναι η μεγαλύτερη έρημος της Γης. Απλώνεται από τον Ατλαντικό Ωκεανό έως την Ερυθρά Θάλασσα. Το μεγαλύτερο μέρος της έχει τη μορφή της αμμώδους ερήμου, που ονομάζεται εργκ, πολλά τμήματά της όμως αποτελούνται από πέτρες και βράχους.

Εντούτοις, δεν ήταν πάντα έτσι. Από τα βραχογραφήματα βλέπουμε ότι πριν από 12.000 χρόνια περίπου ζούσαν εκεί καμηλοπαρδάλεις και άλλα ζώα. Σήμερα οι βροχές στην περιοχή είναι σπάνιες: πέφτουν λιγότερα από 7 εκατοστά βροχής τον χρόνο. Πρόκειται για έναν αφιλόξενο χώρο για τη ζωή όχι μόνο λόγω της σπανιότητας του νερού, αλλά και λόγω της μεγάλης ημερήσιας διακύμανσης της θερμοκρασίας: μέσα στο ίδιο εικοσιτετράωρο η θερμοκρασία μπορεί να πέσει από τους 50°C στους 5°C.

Η Σαχάρα εξαπλώνεται προς τη Σαχέλ, μια ημιέρημη ζώνη που παρεμβάλλεται ανάμεσα στην έρημο και στις γύρω σαβάνες.

Η μετανάστευση στο Σερενγκέτι

Το Σερενγκέτι είναι το μεγαλύτερο εθνικό πάρκο της Τανζανίας. Εκατομμύρια ζέβρες, γαζέλες, γκνου και άλλα ζώα ζουν σ' αυτό. Τα ζώα μεταναστεύουν κάθε χρόνο, διανύοντας πάνω από 3.000 χιλιόμετρα, προκειμένου να βρουν τροφή και νερό.

Η πορεία που ακολουθούν κατά τη μετανάστευσή τους έχει φορά αντίθετη από την κίνηση των δεικτών του ρολογιού. Είναι ένας κύκλος που επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο, με σταθερά στάδια.

Ο χάρτης των βροχοπτώσεων και της βλάστησης εξηγεί αυτόν τον κύκλο: τα ζώα ακολουθούν το νερό και το φρέσκο χορτάρι.

Πόλεις και κράτη της Αφρικής

Ίσως σου είναι ήδη γνωστά κάποια από τα κράτη της Αφρικής. Στην ήπειρο όμως υπάρχουν παραπάνω από 40 κράτη, με πολλές μεγάλες πόλεις. Καθεμιά από τις μεγαλύτερες πόλεις της Αφρικής ανήκει σε ένα από αυτά τα κράτη, και είναι χρήσιμη άσκηση να εντοπίζεις στον χάρτη σε ποιο.

Οι εθνοτικές ομάδες και οι συγκρούσεις τους

Σε πολλά κράτη της Αφρικής υπάρχουν εθνοτικές ομάδες οι οποίες συχνά έρχονται σε σύγκρουση μεταξύ τους. Στο Μπουρούντι, για παράδειγμα, και στη Ρουάντα έχουν διεξαχθεί πολύνεκρες μάχες ανάμεσα στους Τούτσι και τους Χούτου.

Τα σπίτια των ανθρώπων: από τη Γκάνα στις παραγκουπόλεις

Ο τρόπος που χτίζουν οι άνθρωποι δείχνει πώς προσαρμόζονται στο περιβάλλον και στις συνθήκες ζωής τους.

Τα περισσότερα σπίτια στα χωριά της Γκάνα έχουν χοντρούς πήλινους τοίχους και μικρά — ή καθόλου — παράθυρα. Αυτό τα κρατάει δροσερά κατά τη διάρκεια της ημέρας. Κάποια από αυτά είναι βαμμένα με υπέροχα χρώματα.

Εντελώς διαφορετική εικόνα συναντά κανείς γύρω από τις μεγάλες πόλεις της Νότιας Αφρικής: παραγκουπόλεις με σπίτια φτιαγμένα από ευτελή υλικά. Το κύριο πρόβλημα των ανθρώπων που ζουν στις παραγκουπόλεις είναι η φτώχεια, που προκαλεί εγκληματικότητα.

Η μεγάλη μετακίνηση προς τον νότο: οι Μπαντού

Οι Μπαντού είναι μια ομάδα εθνοτήτων η οποία, με ιστορικό πυρήνα την κεντροδυτική Αφρική, άρχισε σταδιακά — πριν από το 1000 π.Χ. — να επεκτείνεται νοτιότερα, καταλαμβάνοντας σχεδόν όλο το νότιο κομμάτι της ηπείρου.

Αυτή η μετακίνηση είχε ως συνέπεια τον εκτοπισμό των παλαιότερων κατοίκων της περιοχής, όπως των Πυγμαίων του Κονγκό και των Σαν και Κχόι της νότιας Αφρικής. Οι μικρόσωμοι Σαν, που είναι πιο πολύ γνωστοί ως Βουσμάνοι, υπέφεραν πολλά από τους Μπαντού και, για να σωθούν, αναγκάστηκαν να προσαρμοστούν στο αφιλόξενο περιβάλλον της ερήμου Καλαχάρι. Εκεί ζουν νομαδικά. Σχηματίζουν μικρές ομάδες, επειδή το κυνήγι δεν εξασφαλίζει τη διατροφή μιας πολυάνθρωπης ομάδας.

Η αρχαία πόλη της Γκαντάμες

Η παρουσία ενός αρτεσιανού πηγαδιού μεγάλου βάθους στην περιοχή επέτρεψε τη δημιουργία μιας όασης, που αριθμεί 25.000 περίπου φοίνικες. Μέσα σ' αυτή την όαση χτίστηκε η Γκαντάμες ή, αλλιώς, το «Μαργαριτάρι της ερήμου».

Η ανθρώπινη παρουσία σ' αυτή την περιοχή ανιχνεύεται στα τέλη της παλαιολιθικής εποχής, γύρω στο 10000 π.Χ. Η πόλη βρίσκεται στο σταυροδρόμι των σημερινών κρατών της Λιβύης, της Τυνησίας και της Αλγερίας και, παρά τις επιρροές που δέχτηκε από Ρωμαίους και Άραβες, κατάφερε να διατηρήσει το χρώμα της.

Όλη η πόλη είναι χτισμένη γύρω από μια κεντρική πλατεία. Τα σπίτια της είναι φτιαγμένα από ψημένη άργιλο και ξύλο φοίνικα. Οι σκεπαστοί δρόμοι της αποτελούν συνέχεια των σπιτιών, θυμίζοντας σε πολλές περιπτώσεις λαβύρινθο. Ο σχεδιασμός της πόλης και των δρόμων είναι τέτοιος, ώστε να διευκολύνει τη μετακίνηση ανθρώπων που ζουν σε ακραίες κλιματικές συνθήκες: οι σκεπαστοί δρόμοι κρατούν τον ήλιο μακριά.

Δουλεμπόριο

Τα κάστρα στις ακτές της Γκάνα φαίνονται παραμυθένια, μέχρι να μάθει κανείς την ιστορία τους. Σ' αυτά οι ντόπιοι δουλέμποροι στοίβαζαν εκατοντάδες χιλιάδες Αφρικανούς, τους οποίους αιχμαλώτιζαν στην ενδοχώρα. Στη συνέχεια τους πουλούσαν σε Ευρωπαίους δουλεμπόρους.

Από τον 16ο έως τον 19ο αιώνα οι λευκοί αποικιοκράτες πούλησαν στην Αμερική και στην Ασία πάνω από 10.000.000 Αφρικανούς δούλους. Οι δούλοι ήταν άτομα νεαρής ηλικίας και μεταφέρονταν στις αποικίες των λευκών για αναγκαστική εργασία.

Πλούτος της γης και παιδική εργασία

Η Αφρική είναι γνωστή για την παραγωγή όχι μόνο πολύτιμων μετάλλων και λίθων, αλλά και καφέ και κακάο.

Οι λάτρεις όμως της σοκολάτας ίσως βρουν λίγο πικρή τη γεύση της, αν αναλογιστούν ότι για τη συλλογή των κόκκων του κακάο εργάζονται χιλιάδες παιδιά. Το 2000 ήταν 15.000 παιδιά στην Ακτή Ελεφαντοστού και στην Γκάνα, κάτω από πολύ σκληρές εργασιακές συνθήκες. Παρά τα μέτρα που έχουν ληφθεί, όπως το Πρωτόκολλο του Κακάο το 2001, η παιδική εργασία στη συλλογή κόκκων κακάο και καφέ συνεχίζεται.

Απαρτχάιντ

Το 1948 οι λευκοί της Νότιας Αφρικής επέβαλαν ένα καθεστώς φυλετικών διακρίσεων που ονομάστηκε «Απαρτχάιντ». Οι λευκοί διοικούσαν το κράτος και είχαν τον οικονομικό έλεγχο. Οι μαύροι δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα και η ζωή τους ήταν απόλυτα ελεγχόμενη.

Το 1990, μετά από αιματηρούς αγώνες, ήρθε η πτώση του Απαρτχάιντ. Το 1994 όλος ο πληθυσμός της Νότιας Αφρικής συμμετείχε σε εκλογές, από τις οποίες προέκυψε κυβέρνηση με πλειοψηφία μαύρων.