Προβλήματα που ζητούν απαντήσεις 🛢️

Οι φυσικοί πόροι μοιάζουν με θησαυρό. Όμως ένας θησαυρός δεν έχει καμία αξία, αν δεν ξέρεις πώς να τον ανοίξεις. Εδώ θα δούμε τρία προβλήματα που δείχνουν ότι η σχέση του ανθρώπου με τους φυσικούς πόρους δεν είναι ούτε απλή ούτε σταθερή.

Οι πόροι σπάνια βρίσκονται στη μορφή που τους θέλουμε 🔧

Το πρώτο πρόβλημα είναι ότι οι φυσικοί πόροι σπάνια βρίσκονται στη μορφή με την οποία τους θέλουμε. Το πετρέλαιο δεν βγαίνει από τη γη έτοιμο για το ρεζερβουάρ ενός αυτοκινήτου. Το μετάλλευμα δεν είναι ήδη σίδερο. Ακόμη και το νερό ενός ποταμού πρέπει να καθαριστεί και να μεταφερθεί για να φτάσει στη βρύση μας.

Άρα δεν αρκεί απλώς να υπάρχουν φυσικοί πόροι σε μια περιοχή. Οι πόροι αυτοί πρέπει να μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Και αυτό εξαρτάται από τον ίδιο τον άνθρωπο: από τις γνώσεις του, από την οργάνωσή του και κυρίως από την ικανότητά του να αναπτύσσει την τεχνολογία.

Υπάρχει όμως και ένας όρος. Η τεχνολογία πρέπει να μας δίνει τη δυνατότητα να παίρνουμε από τη φύση όσα χρειαζόμαστε χωρίς να την καταστρέφουμε. Η εκμετάλλευση των φυσικών πόρων δεν είναι επιτυχημένη μόνο επειδή αποδίδει πολλά· είναι επιτυχημένη όταν αφήνει τη φύση σε θέση να συνεχίσει να μας προσφέρει.

Η ιστορία δύο οικισμών 🏘️

Το δεύτερο πρόβλημα το καταλαβαίνουμε καλύτερα αν βάλουμε δίπλα δίπλα δύο εντελώς διαφορετικούς τόπους: ένα χωριό της Αφρικής και τη Σινγκαπούρη, μια σύγχρονη πόλη-κράτος της Ασίας.

Στο αφρικανικό χωριό η ζωή είναι στενά δεμένη με τη γη. Οι άνθρωποι ασχολούνται κυρίως με τη γεωργία και την κτηνοτροφία, παίρνουν το νερό τους από το πηγάδι ή το ποτάμι, μαζεύουν ξύλα για να μαγειρέψουν και μετακινούνται με τα πόδια ή με ζώα. Η εξάρτησή τους από τους φυσικούς πόρους είναι άμεση: ό,τι χρειάζονται το παίρνουν σχεδόν αυτούσιο από το περιβάλλον γύρω τους.

Στη Σινγκαπούρη η ζωή είναι τελείως διαφορετική. Οι άνθρωποι δουλεύουν σε γραφεία, σε εργοστάσια, στο λιμάνι, στο εμπόριο και στις υπηρεσίες. Το νερό έρχεται από δίκτυο, το φαγητό από τα καταστήματα, οι μετακινήσεις γίνονται με αυτοκίνητα και μέσα μαζικής μεταφοράς. Η εξάρτηση από τους φυσικούς πόρους εδώ φαίνεται μικρότερη, αλλά στην πραγματικότητα είναι έμμεση και τεράστια: πίσω από κάθε πρίζα, κάθε βρύση και κάθε ράφι σούπερ μάρκετ κρύβεται ενέργεια, νερό και πρώτες ύλες.

Τι θα γινόταν αν εξαντλούνταν το πετρέλαιο;

Ας υποθέσουμε ότι κάποια στιγμή ένας φυσικός πόρος, το πετρέλαιο, εξαντλείται και καμία από τις δύο κοινωνίες δεν έχει πια πρόσβαση σε αυτό. Το αποτέλεσμα δεν θα ήταν το ίδιο για τους δύο τόπους.

Το συμπέρασμα είναι διπλό. Πρώτον, όλες οι ανθρώπινες ομάδες εξαρτώνται από τους φυσικούς πόρους, όσο σύγχρονες κι αν είναι. Δεύτερον, όσο πιο ανεπτυγμένη τεχνολογικά είναι μια κοινωνία, τόσο πιο πολλούς και πιο επεξεργασμένους πόρους καταναλώνει — άρα τόσο πιο ευάλωτη γίνεται αν αυτοί λείψουν.

Η σημασία των φυσικών πόρων αλλάζει με τον χρόνο ⏳

Το τρίτο πρόβλημα είναι ότι η σημασία των φυσικών πόρων δεν είναι σταθερή. Αλλάζει με την πάροδο του χρόνου, επειδή αλλάζουν οι γνώσεις των ανθρώπων και μαζί τους η δυνατότητά τους να αξιοποιούν όσα τους προσφέρει η φύση.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το ίδιο το πετρέλαιο. Πριν από πολλά χρόνια, στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, το πετρέλαιο ήταν γνωστό μόνο για τις — συνήθως φανταστικές — θεραπευτικές του ιδιότητες. Η περιορισμένη χρήση του το έκανε για πολλούς εντελώς άχρηστο. Αυτό το μαύρο υγρό θεωρούνταν μάλιστα κατάρα για τα λιβάδια και τις καλλιέργειες, γιατί μόλυνε τη γη όπου ανάβλυζε. Σήμερα το ίδιο υλικό ονομάζεται «μαύρος χρυσός» — και όχι αδικαιολόγητα.

Προσοχή όμως: η ιστορία αυτή αφορά τον δυτικό κόσμο. Αν την ξαναγράφαμε για ένα περιβάλλον με άφθονο πετρέλαιο και χωρίς καθόλου νερό, θα άλλαζε εντελώς. Εκεί ο πολυτιμότερος φυσικός πόρος θα ήταν το νερό, γιατί χωρίς αυτό δεν υπάρχει ζωή, ενώ το πετρέλαιο θα ήταν απλώς ένα υγρό που περισσεύει. Η αξία ενός πόρου, δηλαδή, εξαρτάται και από τον τόπο και από τις ανάγκες όσων ζουν σε αυτόν.

Από τους φυσικούς πόρους στα «διαθέσιμα» 📊

Επειδή ακριβώς η αξία των πόρων αλλάζει, οι σημερινοί επιστήμονες δεν αναφέρονται απλώς σε φυσικούς πόρους, αλλά σε διαθέσιμα.

Διαθέσιμα είναι τα αποθέματα των φυσικών πόρων που μπορούν να αξιοποιηθούν κάθε στιγμή από την ανθρωπότητα, ανάλογα με την κοινωνική, την επιστημονική και την τεχνολογική της ανάπτυξη. Είναι δηλαδή το κομμάτι του φυσικού πλούτου που ο άνθρωπος ξέρει και μπορεί σήμερα να χρησιμοποιήσει.

Έτσι κλείνει ο κύκλος των τριών προβλημάτων: οι φυσικοί πόροι πρέπει να μπορούν να αξιοποιηθούν, όλες οι κοινωνίες εξαρτώνται από αυτούς, και η αξία τους καθορίζεται από τους ανθρώπινους πόρους — τις γνώσεις, την τεχνολογία και την οργάνωση κάθε εποχής.