Φυσικοί πόροι ⛏️

Κάθε μέρα, χωρίς να το σκεφτόμαστε, παίρνουμε από τη φύση ό,τι χρειαζόμαστε για να ζήσουμε. Το νερό που πίνουμε, ο αέρας που αναπνέουμε, η τροφή μας, ακόμη και η ενέργεια που ανάβει το φως στο δωμάτιό μας — όλα ξεκινούν από τη Γη.

Φυσικοί πόροι είναι τα υλικά που χρειάζεται ο άνθρωπος για την επιβίωσή του και μπορεί να τα πάρει από τη φύση. Τέτοιοι πόροι είναι οι οργανισμοί, το νερό σε κάθε μορφή του, το έδαφος και ο αέρας.

Οι ενεργειακοί πόροι

Από όλους τους φυσικούς πόρους, ιδιαίτερη σημασία για τον σημερινό τρόπο ζωής έχουν οι ενεργειακοί πόροι, που λέγονται και πηγές ενέργειας. Είναι εκείνοι που προσφέρουν ενέργεια για τις ανάγκες των ανθρώπων: θέρμανση, φωτισμό, κίνηση και πολλά ακόμη.

Οι πηγές ενέργειας δεν είναι όμως όλες ίδιες. Κάποιες δεν εξαντλούνται ποτέ, όπως η ηλιακή και η αιολική ενέργεια. Άλλες δεν μπορούν να ανανεωθούν παρά μόνο στη διάρκεια εκατομμυρίων ετών, όπως ο άνθρακας και το πετρέλαιο. Τις πρώτες τις ονομάζουμε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ενώ τις δεύτερες μη ανανεώσιμες.

Η ηλιακή ενέργεια

Ο Ήλιος στέλνει στη Γη τεράστιες ποσότητες ενέργειας. Η ενέργειά του θα μπορούσε να καλύψει όλες τις ανθρώπινες ανάγκες, αν υπήρχε η κατάλληλη τεχνολογία. Δυστυχώς όμως δεν έχουν κατασκευαστεί ακόμη συσκευές που θα μας επέτρεπαν να αξιοποιήσουμε την ηλιακή ενέργεια σε ικανοποιητικό βαθμό. Παρ' όλα αυτά, την ηλιακή ενέργεια τη συναντάμε ήδη σε συσκευές γύρω μας, όπως οι ηλιακοί θερμοσίφωνες στις ταράτσες των σπιτιών.

Η αιολική ενέργεια

Πολύ χρήσιμη για τις ενεργειακές ανάγκες των ανθρώπων είναι και η αιολική ενέργεια, δηλαδή αυτή που προσφέρει ο άνεμος. Με τη βοήθεια των ανεμογεννητριών η ενέργεια του ανέμου μπορεί να μετατραπεί σε ηλεκτρικό ρεύμα. Έτσι μας βοηθά να εξοικονομήσουμε τεράστιες ποσότητες άνθρακα και πετρελαίου κάθε χρόνο.

Η βιομάζα

Ενέργεια μπορούμε να πάρουμε και από υλικά που έχουν προέλθει από ζωντανούς οργανισμούς. Οι μονάδες παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος που λειτουργούν με βιομάζα καίνε ξύλο και αγροτικά ή κτηνοτροφικά απόβλητα.

Η γεωθερμική ενέργεια

Η γεωθερμική ενέργεια προέρχεται από τις γεωλογικές διεργασίες που συμβαίνουν βαθιά στη λιθόσφαιρα του πλανήτη μας. Χρησιμοποιείται για την παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος.

Δεν έχουν όμως όλες οι περιοχές της Γης την ίδια δυνατότητα να την αξιοποιήσουν. Η Ισλανδία είναι μία από τις χώρες που χρησιμοποιεί τη γεωθερμική ενέργεια, ακριβώς επειδή βρίσκεται πάνω σε όριο λιθοσφαιρικών πλακών: εκεί το εσωτερικό θερμό υλικό της Γης πλησιάζει πολύ στην επιφάνεια.

Οι γαιάνθρακες

Οι γαιάνθρακες δημιουργούνται από πλούσιο οργανικό υλικό — όπως ολόκληρα δάση — το οποίο εγκλωβίστηκε, δηλαδή θάφτηκε, στο υπέδαφος. Οι κυριότερες μορφές γαιανθράκων είναι ο γραφίτης, ο λιθάνθρακας, ο λιγνίτης και η τύρφη. Διαφέρουν μεταξύ τους ως προς την περιεκτικότητά τους σε άνθρακα.

Υπάρχουν καταγραφές για την καύση γαιανθράκων από τα αρχαία χρόνια, συστηματική όμως εξόρυξη τους έγινε μόνο από τις αρχές του 13ου αιώνα.

Τα κυριότερα μειονεκτήματά τους είναι δύο: η εξόρυξή τους από τη γη είναι δύσκολη και η μεταφορά τους πολυδάπανη. Υπάρχει και ένα τρίτο, σοβαρότερο: κατά την καύση τους παράγονται αέρια που ρυπαίνουν την ατμόσφαιρα και επιδεινώνουν το φαινόμενο του θερμοκηπίου, όπως το διοξείδιο του άνθρακα.

Το πετρέλαιο

Το πετρέλαιο είναι ένα ρευστό μείγμα ουσιών που σχηματίστηκε πριν από εκατομμύρια χρόνια στο εσωτερικό της Γης από τα σώματα νεκρών οργανισμών.

Από τη στιγμή που ανακαλύφθηκε ότι το πετρέλαιο μπορεί να καεί παράγοντας άφθονη ενέργεια, αντικατέστησε τους γαιάνθρακες για δύο κυρίως λόγους:

α) επειδή είναι σχετικά εύκολο να μεταφερθεί,
β) επειδή οι μηχανές που το χρησιμοποιούν, οι μηχανές εσωτερικής καύσης, είναι λιγότερο ογκώδεις από τις ατμομηχανές και πιο αποδοτικές.

Η σημασία του σήμερα είναι τόσο μεγάλη, ώστε η ανάπτυξη μιας χώρας μετριέται με την ποσότητα πετρελαίου που καταναλώνουν οι κάτοικοί της.

Το φυσικό αέριο

Το φυσικό αέριο είναι καύσιμο, αλλά και πρώτη ύλη της χημικής βιομηχανίας. Εξάγεται από υπόγειες κοιλότητες, μέσα στις οποίες βρίσκεται υπό υψηλή πίεση. Ένα μεγάλο του πλεονέκτημα είναι ότι μεταφέρεται προς τους τόπους όπου πρόκειται να χρησιμοποιηθεί όπως ακριβώς είναι, χωρίς την ανάγκη περαιτέρω επεξεργασίας. Επιπλέον, θεωρείται φιλικότερο απέναντι στο περιβάλλον σε σχέση με τα υπόλοιπα ορυκτά καύσιμα.

Η άνιση γεωγραφική κατανομή των πόρων

Οι μη ανανεώσιμοι φυσικοί πόροι δεν είναι εξίσου κατανεμημένοι σε όλο τον πλανήτη. Άλλες περιοχές έχουν μεγάλα κοιτάσματα πετρελαίου, άλλες φυσικού αερίου ή γαιάνθρακα, και άλλες σχεδόν καθόλου. Το ίδιο ισχύει και για τα αποθέματα που κρατούν τα κράτη για το μέλλον: ούτε αυτά μοιράζονται ισότιμα.

Αυτή η άνιση κατανομή δημιουργεί προβλήματα. Οι χώρες που δεν διαθέτουν πόρους εξαρτώνται από εκείνες που τους διαθέτουν, οι τιμές ανεβαίνουν και συχνά ξεσπούν εντάσεις και συγκρούσεις για τον έλεγχο των κοιτασμάτων.

Υπάρχει μάλιστα και μια αντίφαση: οι αναπτυγμένες χώρες δεν έχουν αρκετά αποθέματα πηγών ενέργειας, ενώ οι χώρες που τα διαθέτουν δεν είναι αρκετά αναπτυγμένες.

Κατανάλωση, ρύπανση και το Σύμφωνο του Κιότο

Η κατανάλωση ενέργειας δεν είναι ίδια παντού. Σύμφωνα με τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών (1998):

«Ένα παιδί που γεννιέται στον αναπτυγμένο κόσμο αυξάνει, στη διάρκεια της ζωής του, τη συνολική κατανάλωση ενέργειας και τη ρύπανση του περιβάλλοντος όσο 30-50 παιδιά του αναπτυσσόμενου κόσμου».

Η υποβάθμιση του περιβάλλοντος και η σταδιακή ελάττωση των μη ανανεώσιμων ενεργειακών πόρων οδήγησαν τα κράτη σε μια σημαντική απόφαση, το Σύμφωνο του Κιότο: να χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Σήμερα, πάντως, το ποσοστό των ανανεώσιμων πηγών που χρησιμοποιούν οι αναπτυγμένες και οι αναπτυσσόμενες χώρες διαφέρει. Στις αναπτυσσόμενες χώρες η χρήση ανανεώσιμων πηγών, κυρίως της βιομάζας, είναι σχετικά μεγάλη, επειδή δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να αγοράζουν ακριβά ορυκτά καύσιμα. Στις αναπτυγμένες χώρες, αντίθετα, το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας εξακολουθεί να προέρχεται από πετρέλαιο, γαιάνθρακα και φυσικό αέριο — γι' αυτό και οι δεσμεύσεις τύπου Κιότο απευθύνονται κυρίως σε αυτές.