Ο πληθυσμός της Γης 🌍

Πόσοι άνθρωποι ζουν αυτή τη στιγμή πάνω στη Γη; Κανείς δεν το ξέρει με απόλυτη ακρίβεια. Οι επιστήμονες όμως κάνουν εκτιμήσεις, και αυτές οι εκτιμήσεις κρύβουν μια εντυπωσιακή ιστορία: ο αριθμός των ανθρώπων δεν αυξήθηκε ομαλά και σταθερά, αλλά εκτοξεύτηκε μέσα σε λίγες μόνο δεκαετίες.

Πώς μεταβλήθηκε ο πληθυσμός από το 1650 έως σήμερα

Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η πορεία του πληθυσμού της Γης από το 1650 μέχρι σήμερα ήταν η εξής:

Αν βάλεις αυτούς τους αριθμούς σε ένα γράφημα, θα δεις κάτι πολύ χαρακτηριστικό. Στην αρχή η γραμμή ανεβαίνει αργά: χρειάστηκαν περίπου 150 χρόνια (από το 1650 ως το 1804) για να διπλασιαστεί ο πληθυσμός από τα 500 εκατομμύρια στο ένα δισεκατομμύριο. Από το 1930 και μετά όμως η γραμμή γίνεται σχεδόν κατακόρυφη: μέσα σε μόλις 30 χρόνια (1930-1960) προστέθηκε ένα ολόκληρο δισεκατομμύριο, και στη συνέχεια κάθε νέο δισεκατομμύριο χρειαζόταν μόνο 10 με 20 χρόνια. Η αύξηση, δηλαδή, δεν υπήρξε ομαλή· παρουσιάζει έντονη, απότομη μεταβολή στον 20ό αιώνα.

Γιατί αυξάνεται ο πληθυσμός

Οι δημογράφοι εξηγούν τον κανόνα πολύ απλά: ο πληθυσμός αυξάνεται όταν οι γεννήσεις είναι περισσότερες από τους θανάτους. Σήμερα, κάθε λεπτό που περνάει, μετράμε στον πλανήτη 240 γεννήσεις και 120 θανάτους. Δηλαδή κάθε λεπτό η ανθρωπότητα μεγαλώνει κατά 120 άτομα.

Η αύξηση αυτή μπορεί να επιταχυνθεί ή να επιβραδυνθεί, τόσο σε μια μικρή περιοχή όσο και σε ολόκληρη χώρα. Την επιταχύνουν οι πολλές γεννήσεις, η καλύτερη ιατρική περίθαλψη που κρατά τους ανθρώπους ζωντανούς περισσότερα χρόνια, η επάρκεια τροφής και η άφιξη νέων κατοίκων. Την επιβραδύνουν οι λίγες γεννήσεις, οι πόλεμοι, οι αρρώστιες, η πείνα, οι φυσικές καταστροφές και η φυγή κατοίκων προς άλλους τόπους.

Τι θα γίνει το 2100: τρεις προβλέψεις

Το μέλλον του πληθυσμού εξαρτάται από έναν αριθμό: πόσα παιδιά κάνει κατά μέσο όρο κάθε οικογένεια. Οι επιστήμονες υπολογίζουν τρία διαφορετικά σενάρια για το έτος 2100:

Παρατήρησε πόσο μεγάλη διαφορά κάνει ένα μόνο παιδί ανά οικογένεια: ανάμεσα στο σενάριο του 1,5 και στο σενάριο του 2,5 η διαφορά είναι πάνω από 11 δισεκατομμύρια άνθρωποι. Αν πάντως ο πληθυσμός συνεχίσει να αυξάνεται με τον ρυθμό που προβλέπεται για τα χρόνια 2000-2010, τότε το 2100 περιμένουμε να είναι σαφώς αυξημένος και όχι μειωμένος ή σταθερός.

Γιατί μελετάμε την εξέλιξη του πληθυσμού

Η μελέτη του πληθυσμού της Γης δεν είναι απλή συλλογή αριθμών. Μας βοηθάει:

• Να καταλάβουμε γιατί αλλάζει συνεχώς ο χώρος που βρίσκεται γύρω μας.
• Να κατανοήσουμε ότι οι άνθρωποι, προσπαθώντας να καλύψουν τις ανάγκες τους, αλλάζουν το περιβάλλον τους. Επομένως, όσο περισσότεροι γίνονται οι άνθρωποι, τόσο μεγαλύτερες μεταβολές επιφέρουν σ' αυτό.
• Να κάνουμε όσο το δυνατόν πιο ακριβείς προγραμματισμούς για την οργάνωση της κοινωνίας και για την κάλυψη των αναγκών των ανθρώπων που θα γεννηθούν: τροφή, περίθαλψη, εκπαίδευση, εργασία.
• Να αντιληφθούμε τη σημασία της συνετής διαχείρισης του πλανήτη, ώστε να εξασφαλιστεί το μέλλον των επόμενων γενεών.

Η δημογραφία και η χρησιμότητά της

Η δημογραφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με τη μελέτη των πληθυσμών και παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για τις μελλοντικές μας ενέργειες. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο συγκεντρώνουμε και επεξεργαζόμαστε συνεχώς αριθμητικά στοιχεία που αφορούν τον πληθυσμό.

Α. Πρόβλεψη αύξησης ή μείωσης του πληθυσμού μιας χώρας

Με τα δημογραφικά στοιχεία μπορεί να διατυπωθεί μια πρόβλεψη για το αν ο πληθυσμός μιας χώρας θα αυξηθεί ή θα μειωθεί. Το βασικό κριτήριο είναι η σύγκριση ανάμεσα στο ποσοστό των γεννήσεων και στο ποσοστό των θανάτων ανά 1.000 άτομα. Αν οι γεννήσεις είναι περισσότερες, ο πληθυσμός αυξάνεται· αν είναι λιγότερες, μειώνεται.

Δες τι δείχνουν τα στοιχεία για τρεις χώρες:

Στην Ελλάδα οι θάνατοι ξεπερνούν τις γεννήσεις, γι' αυτό και ο πληθυσμός τείνει να μειωθεί. Στο Αφγανιστάν, αντίθετα, οι γεννήσεις είναι περισσότερες από τις διπλάσιες σε σχέση με τους θανάτους, οπότε ο πληθυσμός αυξάνεται ραγδαία.

Β. Υπολογισμός της πυκνότητας του πληθυσμού

Με τα δημογραφικά στοιχεία μπορεί επίσης να υπολογιστεί η αριθμητική πυκνότητα μιας χώρας — με άλλα λόγια, πόσοι άνθρωποι ζουν σε κάθε τετραγωνικό χιλιόμετρο. Τη βρίσκουμε αν διαιρέσουμε τον πληθυσμό της χώρας με την έκτασή της.

Αριθμητική και φυσιολογική πυκνότητα

Η αριθμητική πυκνότητα μάς δίνει μια εικόνα για την κατανομή των ανθρώπων σε μια χώρα. Συχνά όμως οδηγεί σε λανθασμένα συμπεράσματα, γιατί οι άνθρωποι δεν κατανέμονται ομοιόμορφα στον χώρο: συγκεντρώνονται κυρίως εκεί όπου υπάρχουν εκτάσεις κατάλληλες για καλλιέργεια. Γι' αυτό στη γεωγραφία χρησιμοποιούμε και έναν άλλο όρο, τη φυσιολογική πυκνότητα, η οποία είναι ο αριθμός των ανθρώπων που κατοικούν σε ένα τετραγωνικό χιλιόμετρο καλλιεργήσιμης γης.

Το παράδειγμα της Ιαπωνίας

Η Ιαπωνία δείχνει καθαρά πόσο διαφέρουν οι δύο μετρήσεις:

Με βάση την αριθμητική πυκνότητα, κάθε κάτοικος της Ιαπωνίας φαίνεται να έχει στη διάθεσή του 3 στρέμματα γης. Αν όμως λογαριάσουμε μόνο την καλλιεργήσιμη γη, ο ίδιος κάτοικος έχει το ένα τρίτο του στρέμματος — σχεδόν εννιά φορές λιγότερο. Και στην πρωτεύουσα, το Τόκυο, ο διαθέσιμος χώρος περιορίζεται σε μόλις 166 τετραγωνικά μέτρα ανά άτομο.

Γιατί έχει σημασία η πυκνότητα και η σύνθεση του πληθυσμού

Η κατανόηση της πληθυσμιακής πυκνότητας έχει μεγάλη σημασία, επειδή δείχνει πόσο χώρο έχει περίπου στη διάθεσή του κάθε άνθρωπος. Ο υπολογισμός αυτού του χώρου, σε συνδυασμό με ορισμένα οικονομικά στοιχεία, μας επιτρέπει να προβλέψουμε ποια είναι τα κύρια προβλήματα που θα αντιμετωπίσει στο μέλλον ένας πληθυσμός και ποιες ενέργειες πρέπει να κάνουμε για να καλύψουμε τις ανάγκες του.

Σημασία όμως δεν έχει μόνο ο διαθέσιμος χώρος, αλλά και η σύνθεση του πληθυσμού ως προς τις ηλικίες. Τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι χρειάζονται ιδιαίτερη φροντίδα. Αν αντιπροσωπεύουν μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού μιας χώρας, τότε αυτή θα πρέπει να κατασκευάσει πολλά σχολεία, νηπιαγωγεία και νοσοκομεία.

Σε αρκετές αναπτυγμένες χώρες παρατηρείται αύξηση του ποσοστού των ηλικιωμένων, επειδή ο μέσος όρος ζωής αυξάνεται ενώ οι γεννήσεις μένουν σταθερές ή μειώνονται. Αυτό είναι το Δημογραφικό Πρόβλημα.

Όταν ένα κράτος αποφασίζει να μειώσει τον ρυθμό αύξησης

Μερικά κράτη δεν περιμένουν παθητικά τις δημογραφικές εξελίξεις, αλλά παρεμβαίνουν με πολιτικές οικογενειακού προγραμματισμού.

Η Σιγκαπούρη χρησιμοποίησε περιοριστικούς νόμους και αφίσες οικογενειακού προγραμματισμού. Το αποτέλεσμα ήταν ότι το 2005 πέτυχε μέσο όρο 1,3 παιδιά ανά γυναίκα.

Το παράδειγμα της Κίνας

Από το 1970 οι κυβερνήσεις στην Κίνα προσπάθησαν να ελέγξουν τις γεννήσεις. Ο λόγος βρίσκεται στη γη: αν και η Κίνα κατέχει παγκοσμίως το 7% περίπου της καλλιεργήσιμης γης, περισσότερο από το μισό αυτής της έκτασης είναι άγονο ή ημιάγονο. Έτσι η γη της δεν μπορεί να συντηρήσει τον πληθυσμό της.

Ο μεγάλος και συνεχώς αυξανόμενος πληθυσμός είχε επιπτώσεις και στο περιβάλλον της χώρας. Τα ποτάμια που δέχονταν τα απορρίμματα παρουσίαζαν σοβαρή ρύπανση, το ίδιο και ο ατμοσφαιρικός αέρας.

Προκειμένου να μειωθεί ο πληθυσμός, οι κυβερνήσεις προσπάθησαν να πείσουν τα νεαρά ζευγάρια να παντρεύονται σε μεγαλύτερη ηλικία και να μην κάνουν πάνω από ένα παιδί. Για να πετύχει η προσπάθεια, τους υπόσχονταν φθηνότερη κατοικία, επιπλέον τροφή, δωρεάν φαρμακευτική περίθαλψη, μεγαλύτερο μισθό και καλύτερες συντάξεις. Επιπλέον, δόθηκαν κίνητρα στις γυναίκες να σπουδάζουν. Τα μέτρα έχουν αρχίσει να φέρνουν αποτελέσματα.