Η γεωγραφική κατανομή των οργανισμών 🌍
Τι είναι τα οικοσυστήματα
Σε κάθε γωνιά της Γης τα ζώα και τα φυτά δεν υπάρχουν απλώς δίπλα δίπλα. Στην πραγματικότητα εξαρτώνται άμεσα το ένα από το άλλο, αλλά και από το ανόργανο περιβάλλον που τα φιλοξενεί. Έτσι δημιουργούνται πολύπλοκα συστήματα, τα οποία ονομάζονται οικοσυστήματα.
Κάθε οικοσύστημα που υπάρχει στη Γη είναι μοναδικό. Έχει δηλαδή τα δικά του ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που το κάνουν να διαφέρει από όλα τα υπόλοιπα. Εντούτοις, τα οικοσυστήματα που αναπτύσσονται σε περιοχές με παρόμοιες φυσικές συνθήκες είναι επόμενο να παρουσιάζουν κάποιες ομοιότητες. Αυτές ακριβώς οι ομοιότητες μάς βοηθούν να τα ταξινομούμε σε ομάδες.
Πώς ταξινομούμε τα οικοσυστήματα
Η ταξινόμηση των οικοσυστημάτων γίνεται με βάση κάποιο κριτήριο. Ανάλογα με το κριτήριο που θα διαλέξουμε, προκύπτουν και διαφορετικές ομάδες.
| Κριτήριο ταξινόμησης | Ομάδες οικοσυστημάτων |
|---|---|
| Ο χώρος στον οποίο αναπτύσσονται | Χερσαία (της ξηράς) και υδατικά (της θάλασσας, του γλυκού νερού κτλ.) |
| Το είδος των φυτών, δηλαδή η βλάστηση | Οικοσυστήματα των βροχερών δασών, της τάιγκας, μεσογειακά κτλ. |
Παράγοντες που καθορίζουν την κατανομή των οργανισμών
Οι οργανισμοί δεν είναι μοιρασμένοι τυχαία πάνω στην επιφάνεια της Γης. Ορισμένοι παράγοντες καθορίζουν πού μπορεί να ζήσει το κάθε είδος.
Το κλίμα είναι ένας τέτοιος παράγοντας. Οι θερμοκρασίες που επικρατούν στην επιφάνεια της Γης διαφέρουν από περιοχή σε περιοχή: αλλού επικρατούν ήπιες θερμοκρασίες, αλλού πολύ υψηλές και αλλού πολύ χαμηλές. Γι' αυτό και τα ζώα που συναντάμε στον Ισημερινό δεν είναι τα ίδια με εκείνα που συναντάμε στους πόλους. Οι οργανισμοί που ζουν σε καθεμία από αυτές τις περιοχές είναι προσαρμοσμένοι στο συγκεκριμένο περιβάλλον. Έχουν δηλαδή αναπτύξει κατάλληλους μηχανισμούς προσαρμογής.
Το υψόμετρο είναι επίσης παράγοντας που επηρεάζει τη γεωγραφική κατανομή των φυτών και των ζώων. Όσο ανεβαίνουμε ψηλά σε ένα βουνό, οι συνθήκες αλλάζουν, και μόνο ορισμένοι οργανισμοί αντέχουν να ζήσουν εκεί.
Περιοχές που απέχουν μεταξύ τους τεράστιες αποστάσεις μπορεί να φιλοξενούν οικοσυστήματα που μοιάζουν πολύ μεταξύ τους. Ο λόγος είναι ότι έχουν παρόμοιες φυσικές συνθήκες — παρόμοιο κλίμα και παρόμοιο υψόμετρο. Οι συνθήκες, όχι η απόσταση, καθορίζουν ποιος ζει πού.
Άνθρωποι και οικοσυστήματα
Ο άνθρωπος έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, το οποίο τον διαφοροποιεί από όλους τους άλλους οργανισμούς: είναι το μοναδικό είδος που μπορεί να «ζήσει παντού», ακόμη και σε πολύ δύσκολα περιβάλλοντα. Το καταφέρνει προσαρμόζοντας το περιβάλλον στις δικές του ανάγκες, αλλάζοντας δηλαδή τον χώρο γύρω του.
Ωστόσο, αυτή ακριβώς η συμπεριφορά του ανθρώπου είναι η κύρια αιτία των οικολογικών προβλημάτων που αντιμετωπίζει σήμερα ο κόσμος. Όταν οι αλλαγές που προκαλούν οι άνθρωποι ξεπερνούν τα όρια ισορροπίας των φυσικών οικοσυστημάτων, τότε αυτά υποβαθμίζονται.
Στον Καναδά οι καλλιεργητές περιόρισαν δραστικά τους λύκους, που αποδεκάτιζαν τα κοπάδια τους. Το αποτέλεσμα όμως ήταν ότι οι πληθυσμοί των ελαφιών και των «καριμπού» (των ταράνδων) αυξήθηκαν και κατέστρεψαν τη βλάστηση. Μακροπρόθεσμα αυτό μείωσε τη δυνατότητα της γης να θρέψει ζώα. Μια παρέμβαση σε έναν μόνο κρίκο του οικοσυστήματος επηρεάζει τελικά ολόκληρη την αλυσίδα.
Η ανθρώπινη παρουσία δεν επηρεάζει μόνο τα χερσαία οικοσυστήματα. Το κοραλλιογενές φράγμα στην Αυστραλία είναι μία από τις πιο δημοφιλείς περιοχές του πλανήτη και προσελκύει εκατομμύρια επισκέπτες τον χρόνο, οι οποίοι κάνουν οργανωμένες καταδύσεις για να δουν τα κοράλλια και να γνωρίσουν την άγρια ζωή. Ένα τέτοιο ενδιαφέρον μπορεί να βοηθήσει τη διατήρηση της άγριας ζωής, μπορεί όμως και να επιβαρύνει το εύθραυστο αυτό οικοσύστημα.
Οι λύκοι ζούσαν κάποτε στα περισσότερα δάση της Ευρώπης και της Αμερικής. Πρόσφατα έχουν επανεισαχθεί σε μερικές πολύ απομακρυσμένες περιοχές, όπως στο πάρκο Γελοουστόουν των Η.Π.Α. Η επιστροφή ενός είδους στον παλιό του χώρο μπορεί να αποκαταστήσει ισορροπίες, δημιουργεί όμως και νέα ζητήματα όταν στην περιοχή ζουν πλέον άνθρωποι.
Κοινή πεποίθηση των Ινδιάνων της Αμερικής, πριν φθάσουν οι Ευρωπαίοι εκεί, ήταν ότι ο άνθρωπος πρέπει να ακολουθεί και να σέβεται τους κανόνες της φύσης. Ο τρόπος ζωής που επέβαλε ο σύγχρονος τεχνικός πολιτισμός μάς κάνει να αναρωτιόμαστε αν πλησιάζουμε ή αν απομακρυνόμαστε από αυτή την κατεύθυνση.
Τα μεγάλα οικοσυστήματα της Γης
Με κριτήριο τη βλάστηση, η επιφάνεια της Γης χωρίζεται σε μεγάλες περιοχές, καθεμιά από τις οποίες έχει τα δικά της χαρακτηριστικά φυτά και ζώα.
Τροπικά δάση (ζούγκλα) 🌴
Τα δέντρα είναι τοποθετημένα σε ορόφους, ανάλογα με την ανάγκη τους για φως. Ζουν εκεί πίθηκοι, φίδια και πολλά είδη εντόμων και αραχνών. Δεν συναντάμε συνήθως μεγάλα σαρκοφάγα, αν εξαιρέσουμε την τίγρη στην Ασία, τη λεοπάρδαλη στην Αφρική και τον ιαγουάρο και το πούμα στην Αμερική.
Σαβάνες
Το χορτάρι είναι πολύ ψηλό (έως 2 μ.) ή πολύ χαμηλό, ανάλογα με τις βροχές που πέφτουν σε κάθε περιοχή. Υπάρχουν και συστάδες δέντρων: ακακίες στην Αφρική και ευκάλυπτοι στην Αυστραλία. Ζουν εκεί φυτοφάγα, όπως γαζέλες, αντιλόπες, ελέφαντες, ζέβρες και ρινόκεροι, καθώς και σαρκοφάγα, όπως λιοντάρια στην Αφρική, τίγρεις στην Ασία και πούμα στην Αμερική. Μια μορφή ξερής σαβάνας είναι οι «πάμπας» της Νότιας Αμερικής.
Έρημοι 🏜️
Τα φυτά είναι ανθεκτικά στην ξηρασία, είτε επειδή έχουν βαθιές ρίζες είτε επειδή μπορούν να αξιοποιήσουν και την παραμικρή υγρασία για να βλαστήσουν. Στη Σαχάρα υπάρχουν οάσεις με πλούσια βλάστηση. Τα ζώα της ερήμου είναι θηλαστικά, ερπετά, σπάνια είδη αμφιβίων, έντομα, αράχνες κ.ά.
Στέπες
Χαρακτηρίζονται από την απουσία δέντρων, ενώ το χορτάρι είναι μέτριο έως χαμηλό. Ζουν εκεί φυτοφάγα, όπως οι βίσονες, τα άγρια άλογα και οι αντιλόπες, καθώς και σαρκοφάγα, όπως οι λύκοι, τα κογιότ, οι αλεπούδες και τα τρωκτικά.
Μεσογειακή βλάστηση
Τα φυτά της είναι τα φρύγανα, η μακκία, οι οξιές και οι βελανιδιές. Ζουν εκεί φίδια, χαμαιλέοντες, χελώνες, αλεπούδες κτλ.
Εύκρατα φυλλοβόλα δάση 🍂
Τα δέντρα τους είναι σφενδάμια, βελανιδιές και καστανιές, ενώ υπάρχουν και πολλά αγριολούλουδα. Ζουν εκεί ελάφια, σκίουροι, αρκούδες, λύκοι, αλεπούδες κ.ά.
Τούντρα ❄️
Τα φυτά της είναι βρύα και λειχήνες. Ζουν εκεί μεγαλόσωμα ζώα, όπως οι τάρανδοι ή καριμπού, οι λύκοι, η αλεπού της Αρκτικής και η λευκή αρκούδα, αλλά και μικρόσωμα, όπως τα τρωκτικά.
Ανταρκτική
Στην Ανταρκτική δεν υπάρχει καθόλου βλάστηση. Ζουν εκεί φώκιες και πολλά είδη πουλιών, όπως πιγκουίνοι και πετρέλοι.
Κοράλλια
Τα κοράλλια σχηματίζουν μεγάλες αποικίες με μορφή κοραλλιογενών βράχων.
Πολλοί χαρακτηρίζουν την τούντρα «παγωμένη έρημο», αν και βρίσκεται στο άλλο άκρο της Γης από τις καυτές ερήμους. Τα κοινά τους δεν είναι η θερμοκρασία, αλλά η φτωχή, χαμηλή βλάστηση και το νερό που δεν είναι διαθέσιμο στα φυτά — στην έρημο επειδή λείπει, στην τούντρα επειδή είναι παγωμένο.
Πού συναντάμε το κάθε οικοσύστημα
Η κατανομή αυτών των μεγάλων οικοσυστημάτων πάνω στον χάρτη δεν είναι τυχαία: ακολουθεί το κλίμα και ιδιαίτερα τις βροχοπτώσεις και τη θερμοκρασία, που αλλάζουν καθώς προχωράμε από τον Ισημερινό προς τους πόλους.
Στον Ισημερινό, όπου πέφτουν οι περισσότερες βροχές, αναπτύσσονται τα τροπικά δάση. Πιο μακριά από αυτόν, εκεί όπου οι βροχές λιγοστεύουν, συναντάμε τις σαβάνες και στη συνέχεια τις ερήμους, όπου η βλάστηση είναι ελάχιστη. Στα μεγάλα γεωγραφικά πλάτη, πάνω από τις 60° βόρειο γεωγραφικό πλάτος, το ψύχος περιορίζει τη ζωή και επικρατούν οικοσυστήματα όπως η τούντρα και η τάιγκα. Η τούντρα, επομένως, δεν απαντά στον Ισημερινό, σε αντίθεση με τα τροπικά δάση και τις σαβάνες.
Στην Ευρώπη επικρατούν τα εύκρατα φυλλοβόλα δάση, ενώ στις χώρες γύρω από τη Μεσόγειο, όπως η Ελλάδα, κυριαρχεί η μεσογειακή βλάστηση. Ανάλογη περιοχή φυλλοβόλων δασών συναντάμε και στη Βόρεια Αμερική, γιατί εκεί επικρατούν παρόμοιες κλιματικές συνθήκες.
Οι σχέσεις μέσα σε ένα οικοσύστημα
Μέσα σε κάθε οικοσύστημα οι οργανισμοί συνδέονται με πολλές σχέσεις αλληλεξάρτησης. Στις σαβάνες, για παράδειγμα, το άφθονο χορτάρι εξηγεί γιατί ζουν εκεί τόσα πολλά φυτοφάγα ζώα, τα οποία με τη σειρά τους τρέφουν τα μεγάλα σαρκοφάγα. Στη ζούγκλα, αντίθετα, η πυκνή βλάστηση και οι όροφοι των δέντρων δυσκολεύουν τα μεγαλόσωμα αρπακτικά να κυνηγήσουν, γι' αυτό και σπανίζουν εκεί.
Ένα οικοσύστημα, λοιπόν, δεν είναι μια απλή συλλογή από φυτά και ζώα. Είναι ένα δίκτυο σχέσεων, όπου η αλλαγή σε ένα σημείο μπορεί να αλλάξει ολόκληρη την εικόνα.