Μορφές του αναγλύφου της Γης ⛰️

Η επιφάνεια της Γης δεν είναι επίπεδη. Άλλου υψώνονται βουνά και άλλου απλώνονται πεδιάδες. Αυτή η εναλλαγή υψωμάτων και χαμηλών εκτάσεων είναι το ανάγλυφο της Γης. Το ανάγλυφο δεν είναι απλώς ένα σχέδιο πάνω στον χάρτη: καθορίζει το κλίμα, τις καλλιέργειες, τους δρόμους και, τελικά, το πού και πώς ζουν οι άνθρωποι.

Η ζωή στα βουνά: πλεονεκτήματα και δυσκολίες

Οι ορεσίβιοι έχουν καλούς λόγους να υπερασπίζονται τον τόπο τους. Από τα βουνά ξεκινούν τα ποτάμια, επειδή εκεί πέφτουν περισσότερες βροχές. Τα βουνά διαφοροποιούν επίσης το κλίμα των περιοχών: εμποδίζουν τους ανέμους να περάσουν στο εσωτερικό της ηπείρου και υποχρεώνουν τα σύννεφα να αφήσουν τις βροχές τους σε συγκεκριμένες περιοχές.

Υπάρχει όμως και ο αντίλογος. Στα πολύ ψηλά βουνά ο αέρας είναι αραιός και η θερμοκρασία πιο χαμηλή, οπότε η ζωή των ανθρώπων γίνεται δύσκολη. Τα βουνά δυσκολεύουν την κατασκευή δρόμων και την ανάπτυξη σιδηροδρομικού δικτύου, άρα δυσκολεύουν και την ανάπτυξη της οικονομίας. Τέλος, επιβάλλουν στους κατοίκους τους περιορισμένες δραστηριότητες και καλλιέργειες.

Η ζωή στις πεδιάδες: πλεονεκτήματα και δυσκολίες

Οι πεδιάδες κάνουν πιο εύκολη την παραγωγή αγροτικών προϊόντων και την ανάπτυξη της γεωργίας και της κτηνοτροφίας. Διευκολύνουν επίσης την κατασκευή συγκοινωνιακών δικτύων, άρα συμβάλλουν στην οικονομική ανάπτυξη των περιοχών. Δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι συγκεντρωμένοι σε πεδινές περιοχές, με μέσες θερμοκρασίες και αρκετές βροχές. Συχνά μάλιστα τις πεδιάδες τις διαρρέουν ποτάμια, που προσφέρουν νερό για τις καλλιέργειες και αποτελούν τους πιο φτηνούς δρόμους μεταφοράς των προϊόντων.

Και εδώ όμως υπάρχει αντίλογος. Υπάρχουν πεδιάδες που δέχονται τόσες πολλές βροχές, ώστε πλημμυρίζουν και δημιουργούν ανθυγιεινά έλη. Επιπλέον, δεν είναι όλες οι πεδιάδες κατάλληλες για εγκατάσταση ανθρώπων: κάποιες, όπως οι «πάμπας» της Αργεντινής και οι στέπες, δε δέχονται αρκετές βροχές και έτσι οι δραστηριότητες των ανθρώπων περιορίζονται κυρίως στην κτηνοτροφία. Ας μην ξεχνάμε και τις εντελώς άνυδρες χαμηλές περιοχές, τις ερήμους, όπου δεν είναι δυνατή καμία καλλιέργεια.

Νέα και παλιά βουνά της Γης

Οι μεγαλύτερες οροσειρές της Γης ανήκουν στον αλπικό ορογενετικό κύκλο. Σχηματίστηκαν πριν από 20-70 εκατομμύρια χρόνια, λόγω της σύγκρουσης των λιθοσφαιρικών πλακών. Σε σχέση με την ηλικία της Γης, που είναι 4.600.000.000 χρόνια, τα βουνά αυτά είναι «νεαρά». Γι' αυτό είναι συνήθως ψηλά και απότομα: δεν έχουν προλάβει να υποστούν μεγάλη διάβρωση.

Κάποιες άλλες οροσειρές είναι υπολείμματα πολύ παλαιότερων βουνών. Οι Καληδόνιες Οροσειρές σχηματίστηκαν πριν από 400 εκατομμύρια χρόνια, ενώ τα κάπως νεότερα Απαλάχια πριν από 250 εκατομμύρια χρόνια. Επειδή η διάβρωση δούλευε πάνω τους για εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια, τα βουνά αυτά είναι σήμερα χαμηλότερα και πιο στρογγυλεμένα από τα αλπικά.

Μεγάλες οροσειρές του πλανήτη

Βραχώδη Όρη

Είναι μια οροσειρά μήκους 4.800 χλμ. περίπου, η οποία εκτείνεται από τον Καναδά έως το Μεξικό. Κατά την εποχή των παγετώνων οι περιοχές γύρω από τα Βραχώδη Όρη κατοικούνταν από αρχαίες φυλές Ινδιάνων και στη συνέχεια από νεότερες φυλές, όπως οι Απάτσι, οι Απάχο και οι Σιου. Είναι σχετικά νεαρά βουνά και, καθώς ο άνεμος δεν τα έχει διαβρώσει, μοιάζουν με κοφτερά πριόνια — «σιέρα» στην ισπανική γλώσσα. Από γεωλογική άποψη αποτελούν ένα ενιαίο σύνολο με τα βουνά της Κεντρικής και της Νότιας Αμερικής· οι γεωγράφοι όμως τα διαχωρίζουν, για να μπορούν να τα μελετούν πιο εύκολα.

Άνδεις

Είναι η μακρύτερη οροσειρά της Γης, με μήκος 7.000 χλμ. περίπου και μέσο ύψος μεγαλύτερο από 4.000 μ. Στην πραγματικότητα πρόκειται για δύο, και κάποτε τρεις, παράλληλες οροσειρές που εκτείνονται από το βόρειο τμήμα της Νότιας Αμερικής έως τη Γη του Πυρός. Ανάμεσά τους απλώνονται τα οροπέδια των Άνδεων, τα οποία στην τοπική γλώσσα ονομάζονται «αλτιπλάνος» (altiplanos). Εκεί ζουν οι περισσότεροι άνθρωποι, αφού η ζέστη των τροπικών αντισταθμίζεται από το κλίμα του ύψους. Σ' αυτά τα οροπέδια αναπτύχθηκαν μεγάλοι πολιτισμοί, όπως των Τσαβίν και αργότερα των Ίνκας. Η περιοχή χαρακτηρίζεται από τα πολλά ηφαίστεια, ανάμεσα στα οποία είναι και το Κοταπάχι, το ψηλότερο ηφαίστειο στον κόσμο.

Καύκασος

Βρίσκεται ανάμεσα στην Ευρώπη και στην Ασία και αποτελείται από δύο σχεδόν παράλληλες οροσειρές, τον Μεγάλο και τον Μικρό Καύκασο. Το υπέδαφός τους είναι πλούσιο σε πετρέλαιο και μεταλλεύματα. Η περιοχή αυτή είναι πολιτικά ασταθής.

Ιμαλάια

Είναι μία από τις μεγαλύτερες οροσειρές της Γης και φτάνει σε μήκος τα 2.500 χλμ. Στην πραγματικότητα δεν είναι μία, αλλά τρεις σειρές βουνών. Ο κύριος όγκος βρίσκεται στον βορρά, με υψόμετρο πάνω από 4.500 μ., και καλύπτεται μονίμως από παγετώνες. Η δεύτερη σειρά έχει βουνά που φτάνουν τα 5.000 μ., όσο περίπου και οι Άλπεις, ενώ η τρίτη σειρά, που βρίσκεται προς την Ινδία, αποτελείται από λόφους και πυκνά δάση. Ανάμεσα στα Ιμαλάια και την οροσειρά Κουέν Λουν απλώνεται το οροπέδιο του Θιβέτ. Οι άνθρωποι εκεί ζουν σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες, λόγω του κρύου και του άγονου εδάφους. Κύρια καλλιέργειά τους είναι το «τσιγκό», ένα είδος κριθαριού.

Άτλας

Είναι η μακρύτερη οροσειρά της Αφρικής, με μήκος 2.400 μ. περίπου. Αποτελείται από τρεις οροσειρές παράλληλες μεταξύ τους και χωρίζει τη Μεσόγειο και τις ακτές του Ατλαντικού από την έρημο Σαχάρα. Ανάμεσα στην οροσειρά του Άτλαντα και τις ακτές απλώνεται μια στενή αλλά αρκετά γόνιμη πεδιάδα, που λέγεται Τελ, και εκεί είναι συγκεντρωμένοι οι περισσότεροι κάτοικοι της περιοχής. Η περιοχή του Άτλαντα είναι ιδιαίτερα σεισμογενής: η πόλη Μπλίντα στην Αλγερία, με πληθυσμό 265.000 κατοίκους, καταστράφηκε ολοσχερώς τον 19ο αιώνα από σεισμούς, ενώ ανάλογη καταστροφή, με 5.000 θύματα, γνώρισε το 1980 η πόλη Τσελίφ από σεισμό 7,3 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ.

Πεδιάδες, βοσκοτόπια και έρημοι του πλανήτη

Βόρεια Αμερική

Οι πεδιάδες καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της Βόρειας Αμερικής. Καθώς εκτείνονται από τις ακτές του Ατλαντικού έως τα Βραχώδη Όρη, δεν είναι το ίδιο εύφορες σε όλη την έκτασή τους. Σ' αυτές παράγεται, με τις πλέον σύγχρονες μεθόδους, το μεγαλύτερο μέρος των σιτηρών, του καλαμποκιού και της σόγιας του πλανήτη. Καλλιεργούνται ακόμη βαμβάκι και ρύζι, ενώ εκτρέφεται πλήθος ζώων για την παραγωγή γάλακτος και κρέατος.

Νότια Αμερική

Οι πεδιάδες της Νότιας Αμερικής έχουν παράξενα τοπικά ονόματα, ανάλογα με το πού βρίσκονται. Έτσι, οι σχετικά ξηρές πεδιάδες της Αργεντινής ονομάζονται «πάμπας» και σ' αυτές εκτρέφονται ζώα. Στα βόρεια της ηπείρου οι υγρές πεδιάδες του Ορινόκου ονομάζονται «λιάνος». Στα νότια υπάρχει η παράκτια έρημος Ατακάμα της Χιλής, ενώ η Παταγωνία είναι μια έρημος παγωμένη τον χειμώνα.

Ασία

Η Ασία έχει πολλές πεδινές περιοχές. Ανατολικά βρίσκεται η πεδιάδα της Κίνας, εύφορη σχεδόν όσο και οι πεδιάδες της Αμερικής. Οι Κινέζοι προσπαθούν να περιορίσουν τις πλημμύρες στην περιοχή αυτή, ώστε να αυξήσουν την αποδοτικότητα των πεδινών εκτάσεων. Αντίθετα, στην κεντρική Ασία υπάρχει η έρημος Γκόμπι, ενώ οι στέπες είναι σχετικά άγονες.

Αφρική

Οι πεδιάδες της Αφρικής βρίσκονται στα ανατολικά παράλια, στα δυτικά παράλια και στον βορρά. Μεγάλες εκτάσεις της ηπείρου καλύπτουν οι σαβάνες με χορτάρι πολύ ψηλό, το οποίο ανάλογα με τις βροχές φτάνει τα 2 μ. Μεγάλο μέρος της Αφρικής καλύπτουν επίσης οι έρημοι. Στη Σαχάρα, που είναι η μεγαλύτερη έρημος του πλανήτη, δε βρέχει σχεδόν καθόλου, ενώ το βράδυ η θερμοκρασία φτάνει κάτω από το μηδέν και το πρωί είναι πολύ μεγάλη. Άλλες μεγάλες έρημοι της Αφρικής είναι η Καλαχάρι, η Ναμίμπ και η Μποτσουάνα.

Αυστραλία

Οι πεδιάδες της Αυστραλίας βρίσκονται κυρίως στο ανατολικό μέρος. Επειδή δε δέχονται αρκετές βροχές, έχει αναπτυχθεί σ' αυτές η κτηνοτροφία και εκτρέφονται εκεί τα γνωστά για το μαλλί τους πρόβατα «μερινός». Το μεγαλύτερο μέρος της Αυστραλίας καλύπτεται από τη Μεγάλη Αμμώδη Έρημο και την έρημο Βικτώρια.