Τα ποτάμια της Αφρικής και της Αυστραλίας 🌊
Το κοινό χαρακτηριστικό των αφρικανικών ποταμών
Τα μεγάλα ποτάμια της Αφρικής έχουν ένα χαρακτηριστικό που τα ξεχωρίζει: σχηματίζουν καταρράκτες στη διαδρομή τους. Αυτό δεν είναι απλώς ένα εντυπωσιακό θέαμα. Έχει σοβαρή συνέπεια: τα ποτάμια αυτά δεν είναι πλωτά σε όλο το μήκος τους. Ένα πλοίο που ανεβαίνει τον ποταμό αναγκάζεται κάποια στιγμή να σταματήσει.
Υπάρχει και μια δεύτερη ιδιαιτερότητα. Μερικοί αφρικανικοί ποταμοί δεν εκβάλλουν στη θάλασσα, όπως θα περίμενε κανείς, αλλά καταλήγουν σε μεγάλες λίμνες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο ποταμός Σάρι, που εκβάλλει στη λίμνη Τσαντ.
Το ότι ένας ποταμός είναι μεγάλος δεν σημαίνει ότι είναι και πλωτός. Οι καταρράκτες, τα ορμητικά ρεύματα και τα φράγματα κόβουν τη ροή και σταματούν τα πλοία. Γι' αυτό στην Αφρική βρίσκουμε τεράστια ποτάμια που, όμως, τα πλοία μπορούν να τα διασχίσουν μόνο κατά τμήματα.
Ο Νίγηρας
Ο Νίγηρας διαγράφει ένα τόξο στη δυτική Αφρική και εκβάλλει στον Κόλπο της Νέας Γουινέας. Η διαδρομή του κρύβει μια έκπληξη: οι πηγές του βρίσκονται σε απόσταση μόλις 300 χιλιομέτρων από τον Ατλαντικό Ωκεανό, κι όμως ο ποταμός διασχίζει 4.160 χιλιόμετρα μέχρι να συναντήσει τη θάλασσα.
Στη διαδρομή του ο Νίγηρας δίνει ζωή στην ημιέρημο Σαχέλ, μια ζώνη ανάμεσα στην έρημο και στις πιο εύφορες περιοχές. Στις εκβολές του σχηματίζεται ένα μεγάλο δέλτα, το οποίο αποτελεί πηγή ζωής για εκατομμύρια ανθρώπους.
Ο Νίγηρας ξεκινά μόλις 300 χιλιόμετρα από τον Ατλαντικό, αλλά αντί να τρέξει κατευθείαν σ' αυτόν, κάνει μια τεράστια καμπύλη προς την έρημο και πίσω. Διανύει δηλαδή σχεδόν 14 φορές μεγαλύτερη απόσταση από την ευθεία που θα τον έβγαζε αμέσως στη θάλασσα.
Ο Νείλος
Ο Νείλος είναι ο μεγαλύτερος σε μήκος ποταμός του κόσμου. Στην πορεία του διασχίζει ερημική έκταση μήκους 2.000 χιλιομέτρων, δηλαδή προχωράει για χιλιάδες χιλιόμετρα μέσα σε τοπίο χωρίς νερό. Εκατοντάδες παραπόταμοι τον εμπλουτίζουν με τα νερά τους.
Από όλους αυτούς, δύο αξίζουν ιδιαίτερη μνεία: ο Λευκός και ο Γαλάζιος Νείλος.
| Παραπόταμος | Από πού έρχονται τα νερά του | Πώς είναι τα νερά του |
|---|---|---|
| Λευκός Νείλος | Από τη λίμνη Βικτώρια | Πιο διαυγή, καθαρά |
| Γαλάζιος Νείλος | Από τα αιθιοπικά υψίπεδα | Θολά, με πολλές φερτές ύλες |
Ο Γαλάζιος Νείλος διασχίζει τα αιθιοπικά υψίπεδα και μεταφέρει πολλές φερτές ύλες. Η ένωση των δύο παραπόταμων γίνεται στο Σουδάν και εκεί σχηματίζεται η γόνιμη κοιλάδα του Νείλου.
Ο Νείλος ως πηγή ζωής και ως αιτία διαμάχης
Η κοιλάδα του Νείλου καταλαμβάνει μόνο το 7,5% της έκτασης της Αιγύπτου. Από ψηλά μοιάζει με έναν λεπτό πράσινο διάδρομο που διασχίζει την έρημο. Αυτά είναι και τα δύο χρώματα της Αιγύπτου: το ζωηρό πράσινο του ζωοδότη Νείλου και το μουντό κίτρινο της άγονης ερήμου. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι έβλεπαν τη γη τους σαν μια νησίδα ζωής περιτριγυρισμένη από μια απέραντη έκταση θανάτου.
Επειδή ο ποταμός είναι τόσο πολύτιμος, γίνεται και αιτία διαμάχης. Οι διαφωνίες μεταξύ Αιθιοπίας, Σουδάν και Αιγύπτου για την πρόσβαση στα νερά της λεκάνης του Νείλου κλιμακώνονται ταχύτατα. Η Αιθιοπία ελέγχει περίπου το 80% των υδάτων που τροφοδοτούν τη ροή του Νείλου και προγραμματίζει να δεσμεύσει μεγαλύτερο μέρος νερού. Το ίδιο σχεδιάζει και το Σουδάν. Μια τέτοια ενέργεια θα μείωνε την ποσότητα νερού που φτάνει στην Αίγυπτο, η οποία ήδη αντιμετωπίζει πρόβλημα έλλειψης νερού και εξαρτάται απόλυτα από τον ποταμό.
Το πρόβλημα μεγαλώνει, γιατί ο πληθυσμός της Αιγύπτου αυξάνεται κατά ένα εκατομμύριο περίπου κάθε εννέα μήνες. Μέχρι το 2025 προβλεπόταν να φτάσει τα 98 εκατομμύρια ανθρώπους, κάτι που αυξάνει σημαντικά τη ζήτηση νερού στην περιοχή.
Το φράγμα του Ασουάν: οφέλη και επιπτώσεις
Το φράγμα του Ασουάν κατασκευάστηκε στη δεκαετία του 1960 με τρεις στόχους: να ελέγξει τις πλημμύρες, να τροφοδοτήσει με νερό τη χαμηλότερη πεδιάδα του Νείλου και να ηλεκτροδοτήσει το Κάιρο και άλλες περιοχές της Αιγύπτου.
Σήμερα το φράγμα τροφοδοτεί με το ένα τρίτο της ηλεκτρικής ενέργειας της Αιγύπτου, ενώ η άρδευση μετέτρεψε σε καλλιεργήσιμο έδαφος μια τεράστια έκταση που κάποτε ήταν έρημος.
Από τότε όμως που λειτούργησε, δημιουργήθηκε και ένας αριθμός επιβλαβών οικολογικών επιπτώσεων. Οι πλημμύρες σταμάτησαν, κι αυτές οι πλημμύρες έκαναν τρία σημαντικά πράγματα: γέμιζαν το Δέλτα του Νείλου με ιλύ, αφαιρούσαν τα μεταλλικά άλατα από το έδαφος και απομάκρυναν τα σαλιγκάρια που προκαλούν μια επώδυνη, λοιμώδη και θανατηφόρα νόσο. Τώρα η καλλιεργήσιμη γη πρέπει να ψεκάζεται με λιπάσματα, τα οποία κάποτε τα πρόσφερε δωρεάν ο ίδιος ο ποταμός.
Τα εργοστάσια παραγωγής λιπασμάτων της Αιγύπτου χρησιμοποιούν το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας που παράγει το ίδιο το φράγμα. Δηλαδή το ρεύμα του Ασουάν ξοδεύεται κυρίως για να φτιαχτούν τα λιπάσματα που χρειάστηκαν επειδή το Ασουάν σταμάτησε τις πλημμύρες.
Ο Ζαμβέζης
Ο Ζαμβέζης διαμορφώνει τα σύνορα της βορειοανατολικής Μποτσουάνας, καθώς και το όριο ανάμεσα στη Ζάμπια και τη Ζιμπάμπουε. Στη συνέχεια διασχίζει την κεντρική Μοζαμβίκη και εκβάλλει στον Ινδικό Ωκεανό.
Περίπου 100 χιλιόμετρα μετά τη συμβολή του με τον ποταμό Κουάντο, ο Ζαμβέζης σχηματίζει τους μεγάλους καταρράκτες της Βικτώριας. Στα επόμενα 72 χιλιόμετρα της ροής του σχηματίζει ένα στενό και βαθύ φαράγγι.
Παρά τα εμπόδια, δηλαδή τους καταρράκτες, τα ρεύματα και τα φράγματα, ο Ζαμβέζης είναι κατά διαστήματα πλωτός. Το πλωτό μέρος του ποταμού μαζί με τους παραπόταμούς του φθάνει συνολικά τα 645 χιλιόμετρα περίπου. Ο πρώτος Ευρωπαίος που εξερεύνησε τον Ζαμβέζη ήταν ο Σκωτσέζος ιεραπόστολος Δαβίδ Λίβινγκστον.
Ο Κόνγκο
Ο Κόνγκο είναι ένας από τους σημαντικότερους ποταμούς της Αφρικής. Διασχίζει τα μεγάλα δάση του Ισημερινού και στη διαδρομή του σχηματίζει νησιά και νησίδες από άμμο.
Σε αντίθεση με άλλα αφρικανικά ποτάμια, ο Κόνγκο είναι στο μεγαλύτερο μέρος του πλωτός και χρησιμοποιείται για τη μεταφορά ανθρώπων και αγαθών. Στα σημεία όπου η ροή του διακόπτεται από καταρράκτες ή όπου το ρεύμα του γίνεται επικίνδυνο, οι άνθρωποι και τα αγαθά μεταφέρονται από την ξηρά μέχρι το επόμενο πλωτό σημείο του ποταμού.
Τα ποτάμια της Αυστραλίας: Μάρεϊ και Ντάρλινγκ
Ο Μάρεϊ και ο Ντάρλινγκ είναι τα δύο πιο σημαντικά ποτάμια της Αυστραλίας. Πηγάζουν από τις Αυστραλιανές Άλπεις, ενώνονται μεταξύ τους και εκβάλλουν στον μεγάλο Αυστραλιανό Κόλπο. Οι ποταμοί αυτοί, μαζί με τους παραπόταμούς τους, κάνουν εύφορες τις εκτάσεις που διασχίζουν και έτσι ευνοούν τις καλλιέργειες και την κτηνοτροφία.
Το μεγαλύτερο μέρος της Αυστραλίας, όμως, είναι έρημος. Αυτό σημαίνει ότι η χώρα δεν διαθέτει σημαντικό πλούτο γλυκού νερού. Σε άλλες περιοχές υπάρχουν μικρότεροι ποταμοί, κυρίως στα νοτιοανατολικά της χώρας. Κατά τις περιόδους των βροχών σχηματίζονται ορμητικοί χείμαρροι, αλλά τα νερά τους απορροφώνται από το άνυδρο έδαφος και χάνονται.
Πού ζουν οι Αυστραλοί και γιατί
Στις περισσότερες χώρες οι άνθρωποι συγκεντρώνονται κατά μήκος των ποταμών. Στην Αυστραλία συμβαίνει κάτι διαφορετικό: οι μεγαλύτερες συγκεντρώσεις ανθρώπων δεν βρίσκονται κοντά στα ποτάμια, αλλά κατά μήκος των ανατολικών ακτών της χώρας.
Οι λόγοι είναι πρακτικοί. Το εσωτερικό της Αυστραλίας είναι έρημος και δεν προσφέρεται για κατοίκηση. Αντίθετα, το κλίμα των παράκτιων περιοχών ευνοεί την εγκατάσταση και τις καλλιέργειες, ενώ οι περιοχές αυτές δίνουν και τη δυνατότητα των θαλάσσιων μεταφορών.
Η αλόγιστη χρήση των νερών ενός ποταμού ή μιας λίμνης έχει σοβαρές συνέπειες για το περιβάλλον. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι η λίμνη Αράλη, που συρρικνώθηκε δραματικά επειδή οι άνθρωποι εκμεταλλεύτηκαν υπερβολικά τα νερά που την τροφοδοτούσαν. Το ίδιο μπορεί να συμβεί σε οποιοδήποτε ποτάμι του κόσμου, ακόμη και σε ένα ποτάμι της περιοχής σου.