Άνθρωποι και θάλασσα – Τα νησιωτικά κράτη 🏝️

Αν κοιτάξεις έναν χάρτη που δείχνει πού ζουν οι άνθρωποι πάνω στη Γη, θα προσέξεις κάτι εντυπωσιακό: οι κουκκίδες δεν είναι σκορπισμένες τυχαία. Μαζεύονται κοντά στις ακτές και στις πεδινές περιοχές, ενώ τα ορεινά και οι περιοχές μακριά από τη θάλασσα μένουν πολύ πιο άδεια. Οι περισσότεροι άνθρωποι, δηλαδή, επιλέγουν να ζουν κοντά στη θάλασσα και στα πεδινά. Σε αυτό το μάθημα θα δούμε γιατί συμβαίνει αυτό και θα γνωρίσουμε τα κράτη που είναι εξ ολοκλήρου φτιαγμένα από νησιά.

Γιατί οι άνθρωποι διαλέγουν τη θάλασσα και τα πεδινά 🌊

Η επιλογή αυτή δεν είναι θέμα γούστου. Τέσσερις μεγάλοι λόγοι την εξηγούν, και όλοι έχουν να κάνουν με το πόσο πιο εύκολη γίνεται η ζωή.

Το κλίμα. Κοντά στη θάλασσα το κλίμα είναι πιο ήπιο. Το νερό ζεσταίνεται και κρυώνει αργά, οπότε λειτουργεί σαν ρυθμιστής: οι χειμώνες δεν είναι τόσο παγεροί και τα καλοκαίρια όχι τόσο αποπνικτικά. Στα ορεινά, αντίθετα, όσο ανεβαίνουμε σε υψόμετρο τόσο πέφτει η θερμοκρασία και τόσο δυσκολεύει η καθημερινότητα.

Το έδαφος. Οι πεδιάδες κοντά στις ακτές και στις εκβολές των ποταμών έχουν βαθύ και εύφορο έδαφος. Είναι επίπεδο, οργώνεται εύκολα, ποτίζεται εύκολα και πάνω του χτίζεις χωρίς να παλεύεις με τις πλαγιές. Στα βουνά η καλλιεργήσιμη γη είναι λίγη, απότομη και φτωχή.

Οι μεταφορές και τα δίκτυα επικοινωνιών. Τα λιμάνια συνδέουν μια περιοχή με όλο τον κόσμο, και οι δρόμοι με τις σιδηροδρομικές γραμμές κατασκευάζονται πολύ πιο εύκολα και φθηνά στο επίπεδο έδαφος από ό,τι μέσα από βουνά. Έτσι οι πεδινές παράκτιες περιοχές γίνονται κόμβοι όπου φτάνουν άνθρωποι, εμπορεύματα και πληροφορίες.

Οι οικονομικές δραστηριότητες. Η θάλασσα προσφέρει ψάρεμα, ναυτιλία, εμπόριο και τουρισμό. Δίπλα στα λιμάνια αναπτύσσονται βιομηχανίες, επειδή εκεί φτάνουν οι πρώτες ύλες και από εκεί φεύγουν τα προϊόντα. Όπου υπάρχουν δουλειές, μαζεύονται άνθρωποι.

Τι είναι τα νησιωτικά κράτη 🗺️

Τα νησιωτικά κράτη αποτελούνται από ένα ή περισσότερα νησιά. Η μεγάλη τους ιδιαιτερότητα είναι ότι διαφέρουν πάρα πολύ μεταξύ τους: άλλα απλώνονται σε χιλιάδες νησιά και άλλα κατέχουν ένα μόνο, άλλα είναι τεράστια σε έκταση και άλλα μικροσκοπικά, άλλα είναι από τις πλουσιότερες χώρες του πλανήτη και άλλα από τις φτωχότερες. Δηλαδή διαφέρουν τόσο ως προς την έκταση όσο και ως προς την οικονομική τους ανάπτυξη.

Ο παρακάτω πίνακας δείχνει μερικά από τα μεγαλύτερα σε έκταση νησιωτικά κράτη του πλανήτη και τον αριθμό των νησιών που περιλαμβάνει το καθένα.

Από τα κράτη αυτά, δύο βρίσκονται στη Μεσόγειο Θάλασσα: η Κύπρος και η Μάλτα. Τα υπόλοιπα είναι μοιρασμένα στους μεγάλους ωκεανούς — η Ινδονησία, η Ιαπωνία, οι Φιλιππίνες και το Κιριμπάτι στον Ειρηνικό, οι Σεϋχέλλες και οι Κομόρες στον Ινδικό, οι Μπαχάμες και η Τζαμάικα στον Ατλαντικό.

Η Ιαπωνία: ένα πολύ ορεινό νησιωτικό κράτος 🗾

Η Ιαπωνία ονομάζεται και «Χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου». Η ονομασία προέρχεται από την κινεζική λέξη «Ζιν-Πεν-Κουό»: οι Κινέζοι την ονόμαζαν έτσι επειδή ήταν το πιο ανατολικό κράτος της Ασίας, εκεί δηλαδή όπου φαινόταν να ανατέλλει ο ήλιος.

Η χώρα περιλαμβάνει 3.500 νησιά. Μελετώντας τον χάρτη του ανάγλυφού της διαπιστώνει κανείς αμέσως ότι είναι μια πολύ ορεινή χώρα: τα βουνά καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος του εδάφους της. Οι πιο εύφορες καλλιεργήσιμες εκτάσεις βρίσκονται λοιπόν στις λίγες πεδινές περιοχές, κυρίως στις παράκτιες πεδιάδες και στις κοιλάδες ανάμεσα στα βουνά, γιατί μόνο εκεί το έδαφος είναι επίπεδο, βαθύ και εύκολο να καλλιεργηθεί και να ποτιστεί.

Ο «πύρινος δακτύλιος» και τα ηφαίστεια

Από γεωλογική άποψη η Ιαπωνία ανήκει στον λεγόμενο «πύρινο δακτύλιο», δηλαδή στις περιοχές γύρω από τον Ειρηνικό Ωκεανό όπου υπάρχουν πολλά ηφαίστεια. Η παρουσία τόσων ηφαιστείων επηρεάζει έντονα τη ζωή των ανθρώπων. Από τη μία υπάρχει διαρκής κίνδυνος: εκρήξεις, σεισμοί και καταστροφές, που αναγκάζουν τη χώρα να χτίζει αντισεισμικά και να εκπαιδεύει τον πληθυσμό της. Από την άλλη υπάρχουν και οφέλη: τα ηφαιστειακά εδάφη είναι πολύ εύφορα, οι θερμές πηγές αξιοποιούνται για λουτρά και τουρισμό, ενώ η θερμότητα του υπεδάφους δίνει ενέργεια.

Θέση, γεωγραφικό πλάτος και κλίμα

Η Ιαπωνία ξεκινάει από τις 20° βόρειο γεωγραφικό πλάτος και καταλήγει στις 45° βόρειο γεωγραφικό πλάτος. Απλώνεται δηλαδή σε 25 μοίρες γεωγραφικού πλάτους, και αυτό εξηγεί μια σημαντική διαφορά: το κλίμα της βόρειας Ιαπωνίας είναι πολύ πιο ψυχρό από το κλίμα των νότιων νησιών της. Όσο απομακρυνόμαστε από τον Ισημερινό και πλησιάζουμε στους πόλους, οι ακτίνες του ήλιου πέφτουν πιο πλάγια, ζεσταίνουν λιγότερο και η θερμοκρασία πέφτει.

Οι μεγαλύτερες πόλεις της χώρας είναι χτισμένες κοντά στις 35° βόρειο πλάτος, δηλαδή στο μεσαίο τμήμα της. Εκεί το κλίμα είναι το πιο εύκρατο και ισορροπημένο — ούτε το ψύχος του βορρά ούτε η ζέστη του νότου — και εκεί βρίσκονται και οι μεγαλύτερες πεδινές εκτάσεις.

Δύο πυκνότητες που λένε διαφορετική ιστορία

Για να καταλάβουμε πόσο στριμωγμένοι ζουν οι Ιάπωνες, δεν αρκεί ένας μόνο αριθμός. Χρησιμοποιούμε δύο μεγέθη:

Το κλειδί είναι ότι από το συνολικό έδαφος της Ιαπωνίας μόνο το 12% είναι καλλιεργήσιμο — λογικό για μια τόσο ορεινή χώρα. Επειδή όμως οι άνθρωποι προτιμούν να ζουν στις καλλιεργήσιμες εκτάσεις, η φυσιολογική πυκνότητα δείχνει πολύ καλύτερα την πραγματικότητα. Συγκρίνοντας τις δύο πυκνότητες παρατηρούμε ότι η φυσιολογική είναι πολλαπλάσια της αριθμητικής: αφού η καλλιεργήσιμη γη είναι μόλις το 12% του εδάφους, ο ίδιος πληθυσμός μοιράζεται σε περίπου οκτώ φορές μικρότερη επιφάνεια. Ο πραγματικός συνωστισμός, δηλαδή, είναι πολύ μεγαλύτερος από όσο δείχνει ο απλός αριθμός.

Από τα ερείπια στην οικονομική δύναμη 🏭

Η σημερινή εικόνα της Ιαπωνίας δεν ήταν πάντα έτσι. Όπως γράφουν οι Α. Masplier και P. Bloc-Duraffour στο βιβλίο τους Le Japon (1995): «Το τέλος του Β' Παγκόσμιου Πολέμου βρίσκει την Ιαπωνία σε τραγική κατάσταση. Οι νεκροί έφταναν τα 2.300.000, οι πόλεις ήταν ερείπια, οι λιμενικές και οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις είχαν καταστραφεί ολοσχερώς».

Μέσα σε λίγες δεκαετίες η χώρα ανασυγκροτήθηκε και έγινε μία από τις μεγαλύτερες βιομηχανικές δυνάμεις του κόσμου.

Η ιαπωνική αυτοκινητοβιομηχανία

Ένας από τους κυριότερους κλάδους της ιαπωνικής βιομηχανίας είναι η κατασκευή αυτοκινήτων. Η ισχύς του στηρίζεται σε δύο βάσεις: στην ανάπτυξη της σιδηρουργίας και της μεταλλουργίας, που δίνουν την πρώτη ύλη, και στην ανάπτυξη των υποδομών στις μεταφορές και στο εμπόριο, που επιτρέπουν στα προϊόντα να ταξιδέψουν. Το 2004 η Ιαπωνία κατασκεύασε το 21% της παγκόσμιας παραγωγής οχημάτων, από τα οποία το 37% εξήχθη στις Η.Π.Α., την Ευρώπη, την Ασία και τη Νότια Αμερική.

Η θέση της ιαπωνικής βιομηχανίας στον κόσμο

Ο παρακάτω πίνακας δείχνει την παγκόσμια κατάταξη της ιαπωνικής βιομηχανίας σε διάφορους κλάδους παραγωγής.

Σε καμία από αυτές τις κατηγορίες η Ιαπωνία δεν βρίσκεται χαμηλότερα από τη δεύτερη θέση παγκοσμίως — και σε τρεις (ναυπηγική, μηχανές, ρομποτική) είναι πρώτη. Δεν είναι τυχαίο ότι ιαπωνικά προϊόντα συναντάμε καθημερινά και στην ελληνική αγορά: αυτοκίνητα και μοτοσικλέτες, τηλεοράσεις και φωτογραφικές μηχανές, ηλεκτρονικές συσκευές και μηχανήματα κάθε είδους.