Ωκεανοί και θάλασσες 🌊

Ο παγκόσμιος ωκεανός

Το αλμυρό νερό δεν είναι μοιρασμένο ομοιόμορφα πάνω στη Γη. Το μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη μας καλύπτεται από ωκεανούς, όμως η κατανομή τους αλλάζει από το ένα ημισφαίριο στο άλλο: στο βόρειο ημισφαίριο το νερό καλύπτει το 60% της επιφάνειάς του, ενώ στο νότιο φτάνει το 80%.

Οι ωκεανοί δεν είναι χωριστές «λίμνες». Επικοινωνούν μεταξύ τους, και στην πραγματικότητα όλο το αλμυρό νερό του πλανήτη αποτελεί μία ενιαία μάζα. Αυτή τη μάζα την ονομάζουμε «παγκόσμιο ωκεανό» και καλύπτει το 70% της επιφάνειας της Γης.

Οι πέντε ωκεανοί

Για να μελετούν πιο εύκολα αυτή την τεράστια μάζα νερού, οι γεωγράφοι χωρίζουν τον παγκόσμιο ωκεανό σε πέντε μικρότερα τμήματα: τον Ειρηνικό, τον Ατλαντικό, τον Ινδικό, τον Βόρειο Παγωμένο (ή Αρκτικό) και τον Νότιο Παγωμένο Ωκεανό.

Ο μεγαλύτερος από όλους, τόσο σε έκταση όσο και σε βάθος, είναι ο Ειρηνικός Ωκεανός. Είναι τόσο μεγάλος σε έκταση όσο όλοι οι άλλοι ωκεανοί μαζί. Το βαθύτερο σημείο του Ειρηνικού είναι η τάφρος των Μαριανών, που φτάνει τα 11.000 μ. περίπου.

Κάθε ωκεανός έχει τη δική του θέση πάνω στη Γη: άλλοι απλώνονται και στα δύο ημισφαίρια, εκατέρωθεν του Ισημερινού, άλλοι βρίσκονται μόνο στον βορρά ή μόνο στον νότο. Ταυτόχρονα, ο καθένας βρέχει διαφορετικές ηπείρους — για παράδειγμα ο Ατλαντικός βρίσκεται ανάμεσα στην Ευρώπη και την Αφρική από τη μία πλευρά και τις δύο Αμερικές από την άλλη.

Τι είναι οι θάλασσες

Οι θάλασσες είναι μικρότερες από τους ωκεανούς. Βρίσκονται συνήθως ανάμεσα σε στεριές και θεωρούνται «παραρτήματα» κάποιου ωκεανού, δηλαδή κομμάτια του που μπαίνουν βαθιά μέσα στην ξηρά.

Έτσι, κάθε θάλασσα ανήκει σε έναν ωκεανό:

Οι μεγαλύτερες θάλασσες του πλανήτη

Οι μεγαλύτερες θάλασσες της Γης διαφέρουν πολύ μεταξύ τους σε έκταση και σε βάθος. Παρατήρησε ότι η μεγαλύτερη σε έκταση δεν είναι απαραίτητα και η βαθύτερη.

Η μεγαλύτερη σε έκταση θάλασσα του πλανήτη είναι η Θάλασσα των Κοραλλιών, η οποία τυχαίνει να έχει και το μεγαλύτερο βάθος (9.165 μ.). Αντίθετα, η Βόρειος Θάλασσα, παρόλο που είναι αρκετά μεγάλη, έχει βάθος μόλις 463 μ. — ρηχή σαν μια μεγάλη λεκάνη.

Οι θάλασσες και οι άνθρωποι

Από τα πανάρχαια χρόνια οι θάλασσες είχαν για τους ανθρώπους μεγάλη σημασία. Οι ωκεανοί όμως έμοιαζαν απροσπέλαστοι: τα μικρά σκάφη που διέθεταν οι άνθρωποι εκείνα τα χρόνια δεν μπορούσαν να αντεπεξέλθουν στις δυσκολίες των ταξιδιών μεγάλων αποστάσεων, όπως τα άγρια κύματα και η έλλειψη προσανατολισμού.

Μπορούσαν όμως να πλέουν σε μικρή απόσταση από τις ακτές και να πηγαίνουν σε κοντινά νησιά. Έτσι μετέφεραν ανθρώπους, αγαθά και πολιτισμό από τόπο σε τόπο.

Πηγή ζωής και ρυθμιστής του κλίματος

Οι ωκεανοί και οι θάλασσες είναι πηγή ζωής για τον πλανήτη. Ένα πλήθος οργανισμών ζει σε βάθη μέχρι 200 μ., εκεί όπου φτάνει το φως. Στα μεγάλα βάθη όμως, στα 3.000-4.000 μ., στις αβύσσους ζουν σπάνια είδη θαλάσσιων οργανισμών, οι αβυσσικοί οργανισμοί.

Καθώς μάλιστα οι ωκεανοί και οι θάλασσες καταλαμβάνουν τα 3/4 της επιφάνειας της Γης, έχουν μεγάλη αξία για την οικολογική ισορροπία του πλανήτη, για δύο κυρίως λόγους:

• Η μεγαλύτερη ποσότητα οξυγόνου της Γης, το 85%, παράγεται από το φυτοπλαγκτόν, το οποίο αποτελεί και τη βάση της τροφικής αλυσίδας για τα οικοσυστήματα.
• Αποτελούν τους σημαντικότερους ρυθμιστές του κλίματος, αφού το νερό έχει την ιδιότητα να ζεσταίνεται σιγά σιγά και να αποβάλλει επίσης αργά τη θερμότητά του.

Μια βουτιά στον ωκεανό: το ανάγλυφο του βυθού

Ο βυθός δεν είναι ομοιόμορφος. Έχει βουνά, λόφους, πεδιάδες, λεκάνες και βαθιά φαράγγια, όπως περίπου και η στεριά. Οι μορφές αυτές δημιουργούνται είτε από γεωλογικές διεργασίες που γίνονται στο εσωτερικό της Γης είτε από τα ιζήματα, δηλαδή από τα υλικά που προέρχονται από την ξηρά και καταλήγουν στη θάλασσα με τις βροχές και τα ποτάμια.

Η υφαλοκρηπίδα

Ξεκινώντας από την ακτή, το πρώτο κομμάτι του βυθού είναι η υφαλοκρηπίδα: η υποθαλάσσια προέκταση της ξηράς, που εκτείνεται με μικρή κλίση μέχρι το βάθος των 150-200 μ. περίπου. Η υφαλοκρηπίδα έχει μεγάλη οικονομική σημασία, επειδή σχετίζεται με δραστηριότητες του ανθρώπου όπως η αλιεία και η άντληση πετρελαίου.

Η ηπειρωτική κατωφέρεια

Η ηπειρωτική κατωφέρεια αρχίζει από εκεί όπου τελειώνει η υφαλοκρηπίδα. Φτάνει σε μεγάλα βάθη, συνήθως μεγαλύτερα των 1.000 μ., και είναι απότομη, με μεγάλες κλίσεις. Είναι δηλαδή σαν μια γιγάντια πλαγιά που κατεβαίνει γρήγορα προς τα βαθιά.

Η αβυσσική πεδιάδα και οι μεσοωκεάνιες ράχες

Μετά την ηπειρωτική κατωφέρεια βρίσκεται ο επίπεδος ωκεάνιος πυθμένας, η αβυσσική πεδιάδα, σε βάθη μεγαλύτερα των 4.000 μ. Το ομαλό ανάγλυφο των αβυσσικών πεδιάδων διακόπτεται από ανυψώσεις που μοιάζουν με οροσειρές και βρίσκονται στο μέσο των ωκεανών: τις μεσοωκεάνιες ράχες. Το συνολικό τους μήκος φτάνει τα 65.000 χλμ. σε όλους τους ωκεανούς.

Οι τάφροι

Η τάφρος είναι ένα βύθισμα του πυθμένα με σχετικά απότομες πλευρές. Κατά μήκος της Νότιας Αμερικής, για παράδειγμα, υπάρχει η μεγάλη τάφρος της Χιλής.

Τα υποθαλάσσια όρη

Κάτω από τη θάλασσα υπάρχουν και υψώματα, τα υποθαλάσσια όρη, των οποίων το ύψος ξεπερνά πολλές φορές τα 1.000 μ. Αυτά τα βουνά είναι συνήθως ηφαιστειακής προέλευσης και δημιουργούνται στη ζώνη των μεσοωκεάνιων ραχών. Πολλά νησιά, όπως η Χαβάη ή τα νησιά Γκαλαπάγκος, δεν είναι τίποτε άλλο από κορυφές τέτοιων υποθαλάσσιων ορέων που προβάλλουν έξω από τα νερά.