Η σύνθεση της ατμόσφαιρας, η θερμοκρασία και οι άνεμοι 🌬️
Η ατμόσφαιρα: ένας «αέριος ωκεανός» 🌍
Η ατμόσφαιρα είναι ένας «αέριος ωκεανός» που τυλίγει ολόκληρη τη Γη. Δεν είναι όμως παντού ίδια: γίνεται όλο και πιο αραιή όσο ανεβαίνουμε ψηλότερα.
Το 99% της μάζας της ατμόσφαιρας βρίσκεται συγκεντρωμένο στα πρώτα 40 χιλιόμετρα από τη Γη. Παρόλα αυτά, η ζώνη μέσα στην οποία μπορεί να αναπτυχθεί ζωή φτάνει μόλις μέχρι τα 10-13 χιλιόμετρα ύψος. Πιο ψηλά η ζωή είναι αδύνατη, για τρεις λόγους: λείπει το οξυγόνο, επικρατεί τσουχτερό ψύχος και φτάνουν εκεί ακτινοβολίες από το διάστημα.
Άλλο πράγμα το πού βρίσκεται σχεδόν όλος ο αέρας (στα πρώτα 40 χλμ.) και άλλο μέχρι πού υπάρχει ζωή (μόλις στα 10-13 χλμ.). Ο αέρας εκτείνεται πολύ πιο ψηλά από όσο μπορούμε να ζήσουμε.
Τι κάνει για εμάς η ατμόσφαιρα 🛡️
Η ατμόσφαιρα δεν είναι απλώς ο αέρας που αναπνέουμε. Είναι και μια ασπίδα: συγκρατεί την υπεριώδη ακτινοβολία και ένα μέρος από την κοσμική ακτινοβολία.
Ταυτόχρονα, η ατμόσφαιρα δημιουργεί τους χρωματισμούς του ουρανού και των νεφών. Είναι επίσης το μέσο μέσα από το οποίο διαδίδεται ο ήχος και διαχέεται το φως.
Φαντάσου για μια στιγμή έναν πλανήτη χωρίς αυτήν. Ο ουρανός θα ήταν σκοτεινός. Στη σκιά θα επικρατούσε απόλυτο σκοτάδι, χωρίς καθόλου διάχυτο φως. Και τα αστέρια θα έλαμπαν με σταθερό φως νύχτα και μέρα, χωρίς να τρεμοπαίζουν.
Αν δεν υπήρχε ατμόσφαιρα, δεν θα ακούγαμε ο ένας τον άλλον: ο ήχος χρειάζεται τον αέρα για να ταξιδέψει. Στο κενό του διαστήματος επικρατεί απόλυτη σιωπή.
Τα στρώματα της ατμόσφαιρας 🎈
Η ατμόσφαιρα δεν είναι ενιαία. Χωρίζεται σε στρώματα, καθένα με τα δικά του χαρακτηριστικά. Ξεκινώντας από τη Γη και ανεβαίνοντας, συναντάμε την τροπόσφαιρα, τη στρατόσφαιρα και την ιονόσφαιρα.
| Στρώμα | Τι το χαρακτηρίζει |
|---|---|
| Τροπόσφαιρα | Είναι το χαμηλότερο στρώμα, εκείνο που αγγίζει τη Γη. Εκεί εκδηλώνονται τα περισσότερα μετεωρολογικά φαινόμενα: νέφη, ομίχλη, βροχή, χαλάζι, κεραυνοί. Το όνομά του το λέει: «τροπή» σημαίνει αλλαγή. Έχει πάχος 17-18 χλμ. στον Ισημερινό και μόλις 7-8 χλμ. στους Πόλους. |
| Στρατόσφαιρα | Εδώ δεν συμβαίνουν αλλαγές — δεν σχηματίζονται, για παράδειγμα, σύννεφα. Μέρος της είναι η οζονόσφαιρα, όπου το όζον απορροφά τις βλαβερές ακτίνες του Ήλιου. |
| Ιονόσφαιρα | Πήρε το όνομά της από τον μεγάλο αριθμό ιόντων και ελεύθερων ηλεκτρονίων που την χαρακτηρίζουν. Σε διάφορα ύψη μέσα σ' αυτήν παρατηρούνται πυκνώσεις ιόντων και ηλεκτρονίων, τα «ιονοσφαιρικά στρώματα». |
Τα ιονοσφαιρικά στρώματα δεν είναι απλή λεπτομέρεια: είναι απαραίτητα στις τηλεπικοινωνίες μεγάλων αποστάσεων.
Τα αεροπλάνα προτιμούν να πετούν στη στρατόσφαιρα, δηλαδή πάνω από τα σύννεφα και τις καταιγίδες. Εκεί η ατμόσφαιρα είναι αραιότερη, άρα η αντίσταση που συναντούν είναι μικρότερη.
Η θερμοκρασία του αέρα 🌡️
Ο Ήλιος δεν ζεσταίνει εξίσου όλα τα σημεία της Γης. Γι' αυτό η θερμοκρασία του πλανήτη ποικίλλει από περιοχή σε περιοχή. Τρεις είναι οι παράγοντες από τους οποίους εξαρτάται.
Η απόσταση ενός τόπου από τον Ισημερινό. Η θερμοκρασία του αέρα μεταβάλλεται καθώς προχωρούμε από τον Ισημερινό προς τους πόλους.
Το υψόμετρο ενός τόπου. Ο αέρας είναι πιο ψυχρός όσο ανεβαίνουμε σε μεγαλύτερο υψόμετρο, ενώ είναι πιο θερμός σε μικρότερο υψόμετρο.
Η απόσταση ενός τόπου από τη θάλασσα. Η ξηρά ζεσταίνεται και ψύχεται γρήγορα, ενώ η θερμοκρασία της θάλασσας δεν μεταβάλλεται τόσο έντονα.
Οι τρεις αυτοί παράγοντες εξηγούν και το πού χτίζουν οι άνθρωποι τις πόλεις τους. Οι περισσότερες μεγάλες πόλεις του κόσμου βρίσκονται σε γεωγραφικά πλάτη με ήπιες θερμοκρασίες, ούτε πολύ βόρεια ούτε πολύ νότια, γιατί εκεί η ζωή είναι ευκολότερη. Στις Άνδεις, όμως, που βρίσκονται κοντά στον Ισημερινό, οι περισσότερες πόλεις είναι χτισμένες σε μεγάλο υψόμετρο: εκεί ο αέρας είναι πιο δροσερός από τον πνιγηρό αέρα των πεδιάδων. Αντίθετα, στην Ευρώπη, που είναι ήδη μακριά από τον Ισημερινό, οι κυριότερες πόλεις είναι χτισμένες στις πεδιάδες, γιατί το μεγάλο υψόμετρο θα έκανε το κλίμα υπερβολικά ψυχρό.
Δύο τόποι στο ίδιο γεωγραφικό πλάτος μπορεί να έχουν εντελώς διαφορετική θερμοκρασία, αν ο ένας βρίσκεται στην παραλία και ο άλλος ψηλά στο βουνό. Ποτέ μην κρίνεις τη θερμοκρασία μόνο από την απόσταση από τον Ισημερινό.
Οι άνεμοι 💨
Οι άνεμοι εξαρτώνται άμεσα από τη θερμοκρασία που επικρατεί σε διαφορετικά σημεία της επιφάνειας της Γης. Οι διαφορές θερμοκρασίας προκαλούν πλάγιες και κάθετες κινήσεις του αέρα, και αυτές ακριβώς τις κινήσεις ονομάζουμε ανέμους.
Γιατί όμως συμβαίνει αυτό; Επειδή ο αέρας που θερμαίνεται έχει την τάση να ανεβαίνει ψηλότερα, ενώ ο πιο ψυχρός αέρας καταλαμβάνει τη θέση του. Έτσι δημιουργείται μια συνεχής κυκλοφορία.
Το ίδιο συμβαίνει και σε τεράστια κλίμακα πάνω στον πλανήτη. Στις θερμές περιοχές μεταξύ των τροπικών ο αέρας θερμαίνεται, ανεβαίνει και κινείται προς την εύκρατη ζώνη. Αντίστροφα, από την εύκρατη ζώνη ο πιο κρύος αέρας κινείται προς τα εκεί και καταλαμβάνει το κενό που άφησε ο θερμός αέρας.
Η ζώνη των ισημερινών νηνεμιών ⛵
Υπάρχουν περιοχές της Γης όπου οι άνεμοι απουσιάζουν σχεδόν εντελώς. Οι περιοχές αυτές βρίσκονται κοντά στον Ισημερινό και σχηματίζουν τη ζώνη των ισημερινών νηνεμιών.
Η ζώνη αυτή ήταν παλαιότερα ο φόβος των ναυτικών που ταξίδευαν με ιστιοφόρα. Χωρίς άνεμο για να φουσκώσει τα πανιά τους, τα πλοία τους μπορούσαν να παραμείνουν ακινητοποιημένα για εβδομάδες ολόκληρες.