«Ανακρίνοντας» τους χάρτες 🔎

Στη χαρτοθήκη του σχολείου σου υπάρχουν χάρτες για όλες τις περιοχές του κόσμου. Αν τους διαβάσεις προσεκτικά, αν συνδυάσεις τις πληροφορίες τους και αν κάνεις τις κατάλληλες ερωτήσεις, μπορείς να αντλήσεις πάρα πολλά στοιχεία για όποια περιοχή του κόσμου θέλεις να μελετήσεις.

Αυτή ακριβώς είναι η τεχνική που θα μάθουμε εδώ: να «ανακρίνουμε» τους χάρτες. Να τους ρωτάμε, δηλαδή, σαν να είναι μάρτυρες που κρύβουν πληροφορίες και περιμένουν κάποιον να τους κάνει τη σωστή ερώτηση. Για να δούμε πώς δουλεύει, θα πάρουμε ως παράδειγμα μια ολόκληρη ήπειρο: την Αφρική. Αναζητούμε τους διαφορετικούς χάρτες της Αφρικής που είναι διαθέσιμοι στο σχολείο και ξεκινάμε την «ανάκρισή» τους.

Η θέση της Αφρικής στον κόσμο 🌍

Το πρώτο πράγμα που ρωτάμε έναν χάρτη είναι το πιο απλό: πού βρίσκεται αυτό που μελετάμε. Ξεκινάμε λοιπόν από τη θέση της Αφρικής μέσα στον κόσμο.

Ρωτάμε σε ποιο ημισφαίριο ανήκει η ήπειρος και ποια είναι η θέση της σε σχέση με τον Ισημερινό. Ρωτάμε ακόμη ποιες ήπειροι βρίσκονται κοντά της και ποιες θάλασσες και ποιοι ωκεανοί τη βρέχουν. Με τέσσερις-πέντε τέτοιες ερωτήσεις έχουμε ήδη τοποθετήσει την Αφρική στον χάρτη του κόσμου, χωρίς να διαβάσουμε ούτε μία γραμμή από βιβλίο.

Το σχήμα και το μέγεθος της ηπείρου 📐

Το δεύτερο πράγμα που «ανακρίνουμε» είναι το περίγραμμα της ηπείρου. Με τι μοιάζει η Αφρική; Μοιάζει με κάποια άλλη ήπειρο, και αν ναι, με ποια;

Εδώ ο χάρτης μάς δίνει και μετρήσεις. Με τη βοήθεια της κλίμακας μπορούμε να υπολογίσουμε το μέγιστο πλάτος και το μέγιστο μήκος της Αφρικής. Δηλαδή μετράμε πάνω στο χαρτί και μετά, με την κλίμακα, μετατρέπουμε τη μέτρησή μας σε πραγματικά χιλιόμετρα.

Μπορούμε επίσης να συγκρίνουμε ηπείρους μεταξύ τους: ποια φαίνεται μεγαλύτερη στον χάρτη, η Ευρώπη ή η Αφρική; Ποια φαίνεται μικρότερη, η Αφρική ή η Ασία;

Χώρες, ακτές και ανάγλυφο 🏔️

Περνάμε τώρα σε ερωτήσεις που αφορούν το εσωτερικό της ηπείρου και συνδυάζουν τον πολιτικό με τον γεωμορφολογικό χάρτη.

Ρωτάμε ποιες αφρικανικές χώρες βρέχονται από τον Ατλαντικό Ωκεανό και ποιες από τον Ινδικό Ωκεανό. Ρωτάμε αν υπάρχουν αφρικανικές χώρες που δεν έχουν καθόλου ακτές στους ωκεανούς — και προσπαθούμε να ονομάσουμε πέντε από αυτές.

Για το ανάγλυφο, ο χάρτης απαντά σε ερωτήσεις όπως: σε ποια χώρα της Αφρικής βρίσκεται το ψηλότερο βουνό της ηπείρου; Ποιες χώρες είναι πιο πεδινές; Ποιες χώρες επηρεάζει η οροσειρά του Άτλαντα; Υπάρχουν πεδινές εκτάσεις στην Αφρική και πού βρίσκονται;

Το ίδιο κάνουμε και για τις ερήμους: ποιες αφρικανικές χώρες επηρεάζει περισσότερο η έρημος Σαχάρα; Υπάρχουν στην Αφρική και άλλες έρημοι εκτός από τη Σαχάρα, και ποιες είναι αυτές;

Οι σεισμοί 🌋

Ένας χάρτης σεισμικότητας δείχνει με σύμβολα πού έχουν σημειωθεί σεισμοί. Τον «ανακρίνουμε» ρωτώντας πού σημειώνονται οι περισσότεροι σεισμοί στην Αφρική.

Η επόμενη ερώτηση είναι πιο απαιτητική, γιατί δεν ζητάει μόνο εντοπισμό αλλά και εξήγηση: γιατί οι σεισμοί είναι περισσότεροι στο βόρειο τμήμα της Αφρικής; Τέλος ρωτάμε το αντίστροφο: υπάρχουν περιοχές της Αφρικής όπου δεν σημειώνονται σεισμοί, και ποιες είναι αυτές;

Το κλίμα: θερμοκρασία και βροχοπτώσεις ☀️

Οι κλιματικοί χάρτες απαντούν σε ερωτήσεις για τον καιρό και το κλίμα.

Ρωτάμε ποιες είναι οι πιο θερμές περιοχές της Αφρικής και σε ποιες περιοχές σημειώνονται οι περισσότερες βροχοπτώσεις. Στη συνέχεια συνδέουμε το κλίμα με τη θέση: ποιες κλιματικές συνθήκες, δηλαδή τι θερμοκρασία και τι βροχοπτώσεις, επικρατούν στην περιοχή του Ισημερινού και γιατί; Και ποιες επικρατούν στις περιοχές ανάμεσα στον Ισημερινό και στους Τροπικούς;

Η βλάστηση και τα ζώα 🌴

Ο χάρτης βλάστησης δείχνει τι φυτρώνει σε κάθε περιοχή. Τον ρωτάμε σε ποια περιοχή της Αφρικής συναντάμε τα μεγαλύτερα τροπικά δάση και γιατί εκεί. Ρωτάμε πού αναμένεται να συναντήσουμε βλάστηση ερήμων και πού αναπτύσσονται τα μεγάλα βοσκοτόπια που λέγονται σαβάνες.

Ο χάρτης βλάστησης μάς λέει όμως και πράγματα για τα ζώα, αν τον συνδυάσουμε με όσα ξέρουμε. Σε ποιες περιοχές της Αφρικής ζουν τα τσιτάχ, που κυνηγούν τα θηράματά τους με 100 χλμ. την ώρα; Στο πυκνό δάσος ή στη σαβάνα; Και γιατί εκεί;

Τέλος, μια ερώτηση που ενώνει βλάστηση και θέση: γιατί ένα μεγάλο τμήμα της βόρειας Αφρικής έχει μεσογειακή βλάστηση;

Οι άνθρωποι: πού και γιατί ζουν 👥

Ο χάρτης πυκνότητας πληθυσμού δείχνει πού μαζεύονται οι άνθρωποι.

Ρωτάμε σε ποιες περιοχές της Αφρικής παρατηρούνται οι μεγαλύτερες συγκεντρώσεις ανθρώπων: στα παράλια της ηπείρου ή στο εσωτερικό της; Κοντά σε μεγάλους ποταμούς ή μακριά από αυτούς; Και μετά ρωτάμε το «γιατί»: γιατί δεν ζουν πολλοί άνθρωποι στις ερήμους, κοντά στον Ισημερινό ή κοντά στον τροπικό του Αιγόκερω;

Εδώ φαίνεται καθαρά η δύναμη του συνδυασμού: για να απαντήσουμε, πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας ταυτόχρονα τον χάρτη του πληθυσμού, τον χάρτη του κλίματος και τον χάρτη του ανάγλυφου.

Τα ποτάμια 💧

Ο υδρογραφικός χάρτης δείχνει τα ποτάμια και τη διαδρομή τους. Τον «ανακρίνουμε» ρωτώντας από ποια περιοχή της Αφρικής πηγάζουν τα περισσότερα ποτάμια και γιατί από εκεί. Ρωτάμε επίσης γιατί σε κάποιες περιοχές δεν υπάρχουν καθόλου ποτάμια.

Στη συνέχεια συνδυάζουμε: ποια ποτάμια της Αφρικής διασχίζουν ερήμους; Ποιες χώρες της Αφρικής διασχίζονται από ποτάμια; Η πρώτη ερώτηση απαιτεί να βάλουμε δίπλα δίπλα τον χάρτη των ποταμών και τον χάρτη των ερήμων, η δεύτερη τον χάρτη των ποταμών και τον πολιτικό χάρτη.

Ποιος χάρτης απαντά σε τι 🗺️

Η «ανάκριση» γίνεται πιο εύκολη όταν ξέρεις σε ποιον χάρτη να απευθυνθείς για κάθε ερώτηση.

Η σειρά σου: φτιάξε τις δικές σου ερωτήσεις ✍️

Οι ερωτήσεις που είδαμε δεν είναι οι μόνες. Είναι απλώς παραδείγματα για να καταλάβεις τον τρόπο. Μπορείς να διατυπώσεις κι άλλα ερωτήματα, να συνδυάσεις χάρτες και να δώσεις απαντήσεις στις δικές σου ερωτήσεις ή στις ερωτήσεις των συμμαθητών σου.

Παρατήρησε ότι οι καλύτερες ερωτήσεις είναι σχεδόν πάντα διπλές: πρώτα ένα «πού» ή ένα «ποιο» που εντοπίζει κάτι στον χάρτη, και αμέσως μετά ένα «γιατί» που ζητάει ερμηνεία. Το «πού» το βρίσκεις κοιτάζοντας. Το «γιατί» το βρίσκεις συνδυάζοντας δύο ή τρεις χάρτες μαζί.

Οι χάρτες δεν αρκούν μόνοι τους 📚

Όπως είδαμε, με τη βοήθεια των χαρτών, με τον συνδυασμό των πληροφοριών τους και με τη διατύπωση των κατάλληλων ερωτήσεων μπορούμε να δώσουμε κάποιες απαντήσεις και ερμηνείες σε θέματα που σχετίζονται με τον χώρο και τον άνθρωπο.

Επειδή όμως οι επιλογές και οι δραστηριότητες των ανθρώπων είναι πολύπλοκες, καλό θα ήταν, όταν επιχειρούμε να δώσουμε ερμηνείες, να συνδυάζουμε τους χάρτες και με άλλες πηγές: φωτογραφίες, βιβλία, εφημερίδες, διαδίκτυο και άλλα.