Η χρήση των χαρτών στην καθημερινή ζωή 🧭

Οι χάρτες δεν είναι μόνο για τους επιστήμονες και τους εξερευνητές. Τους χρησιμοποιούμε όλοι, σχεδόν κάθε μέρα: όταν ψάχνουμε έναν δρόμο, όταν οργανώνουμε μια εκδρομή, όταν θέλουμε να καταλάβουμε πού βρίσκεται μια περιοχή. Το μεγάλο τους πλεονέκτημα είναι ότι είναι εύχρηστοι: μπορούν να διαβαστούν εύκολα από όλους τους ανθρώπους, ανεξάρτητα από τη γλώσσα που μιλούν. Ένα σύμβολο για ένα βουνό ή μια γραμμή για έναν δρόμο σημαίνουν το ίδιο πράγμα για έναν Έλληνα, έναν Ιάπωνα ή έναν Βραζιλιάνο.

Υπάρχει όμως μια παγίδα: δεν κάνει κάθε χάρτης για κάθε δουλειά. Αν οργανώνεις μια εκδρομή στην Πάρνηθα και θέλεις να περπατήσεις στα μονοπάτια, ένας γενικός χάρτης του βουνού δεν θα σου δώσει τις πληροφορίες που χρειάζεσαι. Γι' αυτό, πριν διαλέξουμε έναν χάρτη, ελέγχουμε την «ταυτότητά» του.

Η «ταυτότητα» του χάρτη 🔍

Κάθε χάρτης έχει μια «ταυτότητα», όπως ακριβώς και οι άνθρωποι. Διαβάζοντάς την, καταλαβαίνουμε αν ο συγκεκριμένος χάρτης καλύπτει τις ανάγκες μας ή αν πρέπει να ψάξουμε άλλον. Τα ερωτήματα που προκύπτουν όταν προσπαθούμε να επιλέξουμε έναν χάρτη είναι τέσσερα, και το καθένα μάς οδηγεί σε ένα διαφορετικό στοιχείο του χάρτη.

Ο τίτλος: τι παρουσιάζει ο χάρτης 🏷️

Το πρώτο ερώτημα, «τι παρουσιάζει ο χάρτης;», μας οδηγεί στον τίτλο. Ο τίτλος δίνει πληροφορίες για το περιεχόμενο του χάρτη, δηλαδή μας λέει με λίγες λέξεις τι ακριβώς θα βρούμε μέσα του.

Ας το δούμε με ένα παράδειγμα. Ένας χάρτης με τίτλο «Χάρτης της Πάρνηθας» δείχνει γενικά το βουνό. Ένας άλλος με τίτλο «Τα μονοπάτια της Πάρνηθας» επικεντρώνεται στα μονοπάτια. Αν σχεδιάζεις μια πεζοπορία, ο δεύτερος τίτλος σού υπόσχεται ακριβώς αυτό που χρειάζεσαι. Κρίνοντας δηλαδή από τον τίτλο και μόνο, μπορείς συχνά να καταλάβεις αν ο χάρτης θα σου δώσει τις πληροφορίες που ψάχνεις.

Η κλίμακα: πόση περιοχή και πόσες λεπτομέρειες 📏

Η επιφάνεια που απεικονίζει ο χάρτης, καθώς και το αν περιλαμβάνει πολλές ή λίγες λεπτομέρειες, καθορίζονται από την κλίμακά του.

Η κλίμακα είναι ένα κλάσμα που δείχνει πόσες φορές έχουν σμικρυνθεί οι πραγματικές αποστάσεις, προκειμένου να δημιουργηθεί ο χάρτης. Έτσι, το κλάσμα 1:5.000 δηλώνει ότι 1 εκατοστό στον χάρτη αντιστοιχεί με 5.000 εκατοστά στη Γη.

Μικρή και μεγάλη κλίμακα

Όταν ο παρονομαστής του κλάσματος είναι μεγάλος (π.χ. 1:10.000.000 – 1:100.000.000), το κλάσμα είναι μικρό και ο χάρτης χαρακτηρίζεται μικρής κλίμακας. Αυτό σημαίνει ότι απεικονίζει μεγαλύτερη γεωγραφική περιοχή με λιγότερες λεπτομέρειες.

Αντίθετα, οι χάρτες που έχουν κλίμακα μικρότερη από 1:10.000 είναι χάρτες μεγάλης κλίμακας και επιτρέπουν να παρουσιαστούν περισσότερες λεπτομέρειες. Καθώς η κλίμακα μεγαλώνει, ο χάρτης παρουσιάζει όλο και περισσότερες λεπτομέρειες και πληροφορίες.

Γι' αυτό, ένας χάρτης της Πάρνηθας με κλίμακα 1:50.000 και ένας άλλος με κλίμακα 1:25.000 δεν δίνουν τις ίδιες πληροφορίες. Ο δεύτερος έχει μεγαλύτερη κλίμακα, άρα δείχνει μικρότερη περιοχή αλλά με περισσότερη λεπτομέρεια — πράγμα πολύ χρήσιμο αν πρόκειται να περπατήσεις σε μονοπάτια.

Πώς υπολογίζουμε αποστάσεις με την κλίμακα 🧮

Η κλίμακα δεν είναι μόνο μια πληροφορία· είναι και εργαλείο. Με τη βοήθειά της μπορούμε να βρούμε την πραγματική απόσταση ανάμεσα σε δύο σημεία, για παράδειγμα από την Αγία Τριάδα ως την Πηγή της Κυράς, και να συγκρίνουμε ποια διαδρομή είναι πιο σύντομη: αυτή από τον αυτοκινητόδρομο ή αυτή από τα μονοπάτια.

Τα βήματα είναι απλά:

1. Μέτρησε την απόσταση των δύο σημείων πάνω στον χάρτη με τον χάρακά σου, σε εκατοστά.
2. Πολλαπλασίασε τη μέτρησή σου με τον παρονομαστή του κλάσματος της κλίμακας.
3. Το αποτέλεσμα που βρίσκεις είναι σε εκατοστά, οπότε μετάτρεψέ το σε μέτρα ή σε χιλιόμετρα.

Για παράδειγμα, σε έναν χάρτη κλίμακας 1:25.000 μια απόσταση 4 εκατοστών αντιστοιχεί σε $4 \times 25.000 = 100.000$ εκατοστά, δηλαδή 1.000 μέτρα ή 1 χιλιόμετρο.

Το υπόμνημα: το κλειδί που ξεκλειδώνει τον χάρτη 🔑

Πάνω στον χάρτη βλέπουμε γραμμές, κουκκίδες και χρωματιστές επιφάνειες. Τι σημαίνει η καθεμιά; Τέτοιου είδους πληροφορίες παρέχει το υπόμνημα του χάρτη. Το υπόμνημα κάθε χάρτη ερμηνεύει τα χαρτογραφικά σύμβολα που χρησιμοποίησε ο χαρτογράφος. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «το κλειδί που ξεκλειδώνει τον χάρτη».

Τα είδη των χαρτογραφικών συμβόλων

Τα σύμβολα αυτά χωρίζονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες, ανάλογα με το σχήμα τους:

Τα σύμβολα διαφέρουν μεταξύ τους ως προς το σχήμα, το μέγεθος και το χρώμα. Έτσι, σε έναν χάρτη βουνού, ένα βουνό αποδίδεται ως επιφάνεια με σκούρο καφέ χρώμα, ενώ το υψόμετρο, το μονοπάτι, η πηγή, ο δρόμος ή ο γκρεμός έχουν το δικό τους ξεχωριστό σύμβολο. Μελετώντας το υπόμνημα, μαθαίνουμε με ποια χαρτογραφικά σύμβολα απεικονίζονται τα διαφορετικά στοιχεία του περιβάλλοντος και μπορούμε να «διαβάσουμε» ολόκληρο τον χάρτη.

Η πυξίδα και ο προσανατολισμός 🧲

Το τελευταίο ερώτημα είναι: πώς προσανατολίζεται κανείς σε έναν χάρτη; Η ύπαρξη της πυξίδας στην επιφάνεια του χάρτη είναι απαραίτητη, επειδή δείχνει τον προσανατολισμό, δηλαδή τα σημεία του ορίζοντα στην επιφάνεια του χάρτη.

Χωρίς αυτήν, ξέρουμε μεν πόσο μακριά είναι ένα σημείο, αλλά όχι προς ποια κατεύθυνση πρέπει να κινηθούμε. Με την πυξίδα μπορούμε να περιγράψουμε με ακρίβεια τον δρόμο που θα ακολουθήσουμε: «προχωράμε βόρεια ως την πηγή και μετά στρίβουμε ανατολικά».

Τα Συστήματα Γεωγραφικών Πληροφοριών (GIS) 💻

Ένας χάρτης περιλαμβάνει πολλά στοιχεία: βουνά, ποτάμια, πεδιάδες, υψόμετρα, μέγεθος πόλεων, φυτοκάλυψη και άλλα. Το ερώτημα είναι πού βρίσκουν οι χαρτογράφοι όλα αυτά τα στοιχεία που θα απεικονίσουν στον χάρτη και, πολύ περισσότερο, τις τιμές τους.

Με τη βοήθεια των υπολογιστών οδηγηθήκαμε στην ανάπτυξη ενός «συνόλου εργαλείων», όπως είναι το Σύστημα Γεωγραφικών Πληροφοριών (GIS). Πρόκειται για ένα ολοκληρωμένο σύστημα το οποίο συλλέγει, αποθηκεύει, αναλύει και αποδίδει τις πληροφορίες που έχουν σχέση με τον χώρο.

Τι καταγράφει ένα GIS

Για κάθε στοιχείο που καταχωρείται σε ένα τέτοιο σύστημα παρέχονται οι ακόλουθες πληροφορίες:

• Ποιο αντικείμενο εξετάζεται και ποιες παράμετροι το προσδιορίζουν (όνομα, τιμή κτλ.).
• Ποια είναι η θέση του στον χώρο (συντεταγμένες).
• Ποιος είναι ο χρόνος στον οποίο αναφέρεται.
• Ποιες είναι οι σχέσεις του με τα άλλα φαινόμενα.

Όλα τα δεδομένα, μετά από επεξεργασία, μπορούν να χρησιμοποιηθούν στην κατασκευή χαρτών, στον σχεδιασμό και σε πολλές άλλες εργασίες.

Γιατί είναι τόσο χρήσιμα

Οι χρήστες του Συστήματος Γεωγραφικών Πληροφοριών μπορούν μέσω αυτού να δουν τα αποτελέσματα της εφαρμογής διάφορων αποφάσεών τους, να εντοπίσουν τις εσφαλμένες αποφάσεις και να επιλέξουν τις ορθότερες, πριν γίνει οποιαδήποτε παρέμβαση στον χώρο. Με άλλα λόγια, «δοκιμάζουν» μια απόφαση στον υπολογιστή πριν την εφαρμόσουν στην πραγματικότητα.

Σήμερα τα GIS έχουν ενταχθεί στην καθημερινή μας ζωή. Για παράδειγμα, ένα GIS είναι εκείνο που δίνει απαντήσεις σε προβλήματα ναυσιπλοΐας, κίνησης και διαδρομής οχημάτων ή αυτόματου εντοπισμού θέσης οχημάτων.