Ερμηνευτικά σχόλια: Ο Λουκιανός και η κριτική στους θεούς 🏛️
Ποιος ήταν ο Λουκιανός
Ο Λουκιανός γεννήθηκε γύρω στο 120 μ.Χ. στα Σαμόσατα, μια πόλη της Συρίας. Έζησε σε μια εποχή που η αρχαία ελληνική θρησκεία είχε πια χάσει μεγάλο μέρος από την επιρροή της: πολλοί μορφωμένοι άνθρωποι δεν πίστευαν πια κυριολεκτικά στους μύθους των θεών, αλλά τους έβλεπαν περισσότερο ως ιστορίες παράδοσης. Ο Λουκιανός εκμεταλλεύτηκε αυτό το κλίμα και έγραψε έργα γεμάτα ειρωνεία και σκωπτική διάθεση απέναντι στους θεούς, στους φιλοσόφους και σε κάθε είδους ανθρώπινη υποκρισία.
Το έργο του Θεῶν διάλογοι αποτελείται από μικρούς, ζωντανούς διαλόγους ανάμεσα σε θεούς του Ολύμπου. Σε αυτούς τους διαλόγους ο Λουκιανός δεν σέβεται καθόλου το μεγαλείο που είχαν οι θεοί στην παράδοση: τους παρουσιάζει να καβγαδίζουν, να φοβούνται, να καυχιούνται και να συμπεριφέρονται σαν συνηθισμένοι άνθρωποι με ελαττώματα. Αυτή η τεχνική ονομάζεται απομυθοποίηση — δηλαδή το «ξεντύσιμο» του μύθου από το μεγαλείο του, ώστε να φανεί από κάτω μια πιο ανθρώπινη, πιο αστεία εικόνα.
Στα χρόνια του Λουκιανού (2ος αι. μ.Χ.) η παραδοσιακή θρησκεία της αρχαίας Ελλάδας δεν είχε πια την ίδια δύναμη πάνω στις συνειδήσεις των ανθρώπων όπως παλιότερα. Πολλοί διανοούμενοι της εποχής αντιμετώπιζαν τους μύθους ως λογοτεχνία και όχι ως ιερή αλήθεια, κάτι που άνοιξε τον δρόμο για τη σατιρική τους χρήση.
Ο φόβος του Ερμή και η ειρωνεία της κατάστασης
Στο κείμενο, ο Ερμής λέει στον Άρη «μὴ καί τι κακὸν ἀπολαύσωμεν τῆς φλυαρίας» («μήπως πάθουμε κάτι κακό από αυτή τη φλυαρία»). Ο Ερμής φοβάται ότι η κριτική τους απέναντι στον Δία —την οποία αποκαλεί «φλυαρία»— θα φέρει τους δύο θεούς σε δύσκολη θέση.
Αυτός ο φόβος έχει διπλή λειτουργία μέσα στο κείμενο:
- Από τη μία, τονίζει πόσο μεγάλη πίστευαν οι θεοί ότι είναι η δύναμη του Δία — τόσο μεγάλη, ώστε ούτε καν να μιλήσουν εναντίον του δεν τολμούν ελεύθερα.
- Από την άλλη, έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την ιστορία που αφηγείται αμέσως μετά ο Άρης, η οποία δείχνει έναν Δία εντελώς τρομοκρατημένο και αδύναμο.
Μην περάσει απαρατήρητη αυτή η αντίθεση: ο Ερμής μόλις έχει πει πόσο επικίνδυνο είναι να αμφισβητείς τον Δία, κι όμως ο Άρης αμέσως μετά διηγείται πώς ο ίδιος ο Δίας κόντεψε να δεθεί χειροπόδαρα από τρεις μόνο θεούς. Αυτή η αντίφαση —ανάμεσα στον φόβο των θεών και στην πραγματική αδυναμία του Δία— είναι ακριβώς το σημείο όπου ο Λουκιανός πετυχαίνει την απομυθοποίηση: δείχνει ότι η «παντοδυναμία» του Δία στηρίζεται περισσότερο στα λόγια παρά στην πραγματικότητα.
Η συνωμοσία εναντίον του Δία: μια αναφορά στον Όμηρο
Όταν ο Άρης θυμάται πώς «ὁ Ποσειδῶν καὶ ἡ Ἥρα καὶ ἡ Ἀθηνᾶ ἐπαναστάντες» (αφού επαναστάτησαν) σχεδίαζαν να δέσουν τον Δία, δεν επινοεί μια καινούρια ιστορία. Παραπέμπει σε ένα γνωστό επεισόδιο από την Ἰλιάδα του Ομήρου (ραψωδία Β, στίχοι 394-406).
Εκεί αφηγείται πώς τρεις θεοί —ο Ποσειδώνας, η Ήρα και η Αθηνά— οργάνωσαν συνωμοσία για να ανατρέψουν και να δέσουν τον Δία. Η κατάσταση σώθηκε χάρη στη Θέτιδα, η οποία έσπευσε να καλέσει σε βοήθεια τον Βριάρεω, έναν γίγαντα με εκατό χέρια, τόσο τρομακτικό ώστε η παρουσία και μόνο του ανάγκασε τους συνωμότες να τα παρατήσουν.
Ο Λουκιανός χρησιμοποιεί εδώ ένα επεισόδιο που κάθε μορφωμένος αναγνώστης της εποχής γνώριζε από τον Όμηρο, και το βάζει στο στόμα του Άρη σαν κουτσομπολιό —μια τεχνική που κάνει την απομυθοποίηση ακόμα πιο αποτελεσματική, αφού δεν χρειάζεται να επινοήσει τίποτα καινούριο: αρκεί να θυμίσει κάτι που όλοι ήδη ήξεραν, βάζοντάς το όμως σε νέο, ειρωνικό πλαίσιο.
Στην Ιλιάδα, το επεισόδιο αυτό αφηγείται με σοβαρότητα, ως απόδειξη του πόσο επικίνδυνος μπορεί να είναι ο ανταγωνισμός ανάμεσα στους θεούς. Ο Λουκιανός παίρνει την ίδια ιστορία, αλλά την αφηγείται μέσα από το στόμα ενός θεού που θέλει να κοροϊδέψει τον Δία — έτσι η ίδια ιστορία γίνεται πια αστείο.
Ο κεραυνός και η βροντή: τα σύμβολα δύναμης του Δία
Στο τέλος του αποσπάσματος αναφέρεται ότι, αν δεν είχε επέμβει η Θέτις, ο Δίας «κἂν ἐδέδετο αὐτῷ κεραυνῷ καὶ βροντῇ» — θα είχε αιχμαλωτιστεί μαζί με τον κεραυνό και τη βροντή του. Ο κεραυνός και η βροντή δεν είναι τυχαία όπλα: είναι τα πιο γνωστά σύμβολα της δύναμης του Δία σε ολόκληρη την ελληνική μυθολογία.
Σύμφωνα με τον μύθο, αυτά τα δύο όπλα ήταν δώρο προς τον Δία από τους Κύκλωπες και τους Εκατόγχειρες. Οι Κύκλωπες και οι Εκατόγχειρες ήταν φυλακισμένοι στα Τάρταρα από τους Τιτάνες. Όταν ο Δίας τους απελευθέρωσε, εκείνοι, από ευγνωμοσύνη, του χάρισαν τον κεραυνό και τη βροντή ως όπλα.
Παρατήρησε την ειρωνεία: τα ίδια όπλα που συμβολίζουν την ανίκητη δύναμη του Δία είναι αυτά με τα οποία, σύμφωνα με την ιστορία του Άρη, θα μπορούσε να είχε δεθεί αιχμάλωτος. Το πιο δυνατό του σύμβολο γίνεται, στην αφήγηση του Άρη, σχεδόν η αιτία της πτώσης του.
Γιατί έχει σημασία αυτό το κείμενο
Το απόσπασμα δεν είναι απλώς μια αστεία ιστορία για θεούς. Μέσα από τον διάλογο Άρη-Ερμή, ο Λουκιανός θέτει ένα βαθύτερο ερώτημα: πόσο αξιόπιστες είναι οι παραδοσιακές εικόνες των θεών που όλοι έχουν μάθει από μικροί; Δείχνοντας τον Δία να καυχιέται υπερβολικά, ενώ στο παρελθόν φοβήθηκε τρεις μόνο θεούς, ο Λουκιανός καλεί τον αναγνώστη να σκεφτεί με κριτική διάθεση, αντί να δέχεται άκριτα ό,τι λέει η παράδοση.
Αυτή η στάση —ο σκεπτικισμός απέναντι σε κάθε αυθεντία, ακόμα κι αν αυτή είναι θεϊκή— είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα ολόκληρου του έργου του Λουκιανού και έναν από τους λόγους που το έργο του παραμένει διασκεδαστικό και επίκαιρο ακόμα και σήμερα.