Σύνταξη: Οι Επιρρηματικές Δευτερεύουσες Προτάσεις (μέρος β′) 📚
Στην αρχαία ελληνική γλώσσα, μια πρόταση μπορεί να «κρέμεται» από μια άλλη και να τη συμπληρώνει με πληροφορίες όπως το πότε, το γιατί ή υπό ποια προϋπόθεση γίνεται κάτι. Αυτές λέγονται επιρρηματικές δευτερεύουσες προτάσεις — λειτουργούν, δηλαδή, σαν ένα μεγάλο επίρρημα. Σε αυτή την ενότητα θα μάθουμε τρία είδη τους: τις υποθετικές, τις χρονικές και τις αναφορικές προτάσεις.
1. Υποθετικές προτάσεις 🧐
Μια υποθετική πρόταση εκφράζει μια προϋπόθεση (την ονομάζουμε υπόθεση) που πρέπει να ισχύει, για να ισχύει και η -συνήθως κύρια- πρόταση που προσδιορίζει (την ονομάζουμε απόδοση). Η υπόθεση μαζί με την απόδοση σχηματίζουν έναν υποθετικό λόγο.
Στα νέα ελληνικά είναι ακριβώς το ίδιο: «Αν βρέχει, θα πάρω ομπρέλα» -το «αν βρέχει» είναι η υπόθεση, το «θα πάρω ομπρέλα» είναι η απόδοση.
Πώς εισάγονται και πώς εκφέρονται
| Σύνδεσμος | Έγκλιση | Τι δηλώνει |
|---|---|---|
| εἰ | Οριστική | Κάτι που θεωρείται πραγματικό |
| εἰ | Ευκτική | Κάτι πιθανό ή απλή σκέψη του ομιλητή |
| ἐάν, ἄν, ἤν | Υποτακτική | Κάτι αναμενόμενο στο μέλλον ή αόριστη επανάληψη |
Οι τρεις τύποι ἐάν, ἄν και ἤν δεν είναι τρεις διαφορετικοί σύνδεσμοι, αλλά παραλλαγές του ίδιου συνδέσμου (ἐάν = εἰ + ἄν, με συγκοπή). Και οι τρεις εισάγουν υποθετική πρόταση με υποτακτική έγκλιση. Μην τους μπερδεύεις με το επιρρηματικό μόριο ἄν που συνοδεύει την ευκτική για να δηλώσει το δυνητικό.
Παραδείγματα από το βιβλίο
- Εἰ εἰσὶ βωμοί, εἰσὶ καὶ θεοί. (οριστική)
- Φῶς εἰ μὴ εἴχομεν, ὅμοιοι τοῖς τυφλοῖς ἂν ἦμεν. (οριστική)
- Ἐὰν ἐμὲ ἀποκτείνητε, βλάψετε ὑμᾶς αὐτούς. (υποτακτική)
- Ἢν ἐγγὺς ἔλθῃ θάνατος, οὐδεὶς βούλεται θνῄσκειν. (υποτακτική)
- Εἴ τίς σε διδάξειε, βελτίων ἂν γένοιο. (ευκτική)
- Εἴ τινα λάβοιεν τῶν ἐχθρῶν, ἀπέκτεινον. (ευκτική)
Και μέσα στο κείμενο του Ξενοφώντα που μελετάμε σε αυτή την ενότητα, ο Φαρνάβαζος λέει: «εἰ μή τι ᾧν ἂν ὑμεῖς λίπητε συλλέξομαι» (εκτός αν μαζέψω κάτι απ' όσα εσείς αφήνετε πίσω σας) -μια υποθετική πρόταση που δείχνει πόσο δραματική είναι η κατάστασή του.
Οι υποθετικές προτάσεις λειτουργούν πάντα ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί της προϋπόθεσης στην πρόταση από την οποία εξαρτώνται.
2. Χρονικές προτάσεις ⏳
Οι χρονικές προτάσεις δηλώνουν πότε συμβαίνει η πράξη της προσδιοριζόμενης πρότασης. Ανάλογα με τη χρονική σχέση των δύο πράξεων, μπορεί να δηλώνεται:
- Προτερόχρονο: η πράξη της χρονικής πρότασης γίνεται πριν από την πράξη της κύριας.
- Σύγχρονο: οι δύο πράξεις γίνονται ταυτόχρονα.
- Υστερόχρονο: η πράξη της χρονικής πρότασης γίνεται μετά την πράξη της κύριας.
Πώς εισάγονται
- Με χρονικούς συνδέσμους: ὡς, ὅτε, ὁπότε, ἐπεί, ἐπειδή, ἕως, ἔστε, ἄχρι, μέχρι, ὅταν, ὁπόταν, ἐπειδάν, ἐπάν κ.ά.
- Με χρονικά επιρρήματα: ὁσάκις, ὁποσάκις.
- Με εμπρόθετες αναφορικές εκφράσεις: ἐξ οὗ, ἐξ ὅτου, ἀφ᾽ οὗ, ἀφ᾽ ὅτου κ.ά.
Πώς εκφέρονται
Το πιο σημαντικό σημείο εδώ: οι χρονικές προτάσεις εκφέρονται με ακριβώς τις ίδιες εγκλίσεις που εκφέρονται και οι υποθετικές, με μια επιπλέον δυνατότητα (το απαρέμφατο στο πρὶν). Αν έμαθες καλά τις υποθετικές, οι χρονικές θα σου φανούν πολύ πιο εύκολες!
| Έγκλιση | Τι δηλώνει | Παράδειγμα από το βιβλίο |
|---|---|---|
| Οριστική | Πραγματικό γεγονός | Ὅτε αὐτὴ ἡ μάχη ἐγίγνετο, Τισσαφέρνης ἐν Σάρδεσιν ἔτυχεν ὤν. |
| Υποτακτική + ἄν (αοριστολογικό) | Κάτι αναμενόμενο ή αόριστη επανάληψη στο παρόν/μέλλον | Αὐτοῦ διατρίψομεν, ἕως ἂν φῶς γένηται. |
| Υποτακτική + ἄν (αοριστολογικό) | Αόριστη επανάληψη στο παρόν/μέλλον | Ὅταν πλεῖστα ἔχῃ τις, τότε πλεῖστοι τούτῳ ἐπιβουλεύουσι. |
| Ευκτική | Αόριστη επανάληψη στο παρελθόν ή απλή σκέψη | Ὁπότε θύοι Κρίτων, ἐκάλει Ἀρχέδημον. |
| Απαρέμφατο (με τον σύνδεσμο πρίν) | -- | Καὶ ἐπὶ τὸ ἄκρον ἀναβαίνει Χειρίσοφος, πρίν τινας αἰσθέσθαι τῶν πολεμίων. |
Το «αοριστολογικό ἄν» δεν είναι το ίδιο με το δυνητικό ἄν που συνοδεύει την ευκτική ή το οριστική για να δηλώσει το δυνατό/υποθετικό. Εδώ το ἄν απλώς δείχνει ότι κάτι δεν έχει συγκεκριμένο χρόνο πραγματοποίησης -συμβαίνει «όποτε τύχει». Στα νέα ελληνικά το αποδίδουμε συχνά με «κάθε φορά που» ή «όποτε».
3. Αναφορικές προτάσεις 🔗
Οι αναφορικές προτάσεις εισάγονται με αναφορικές αντωνυμίες (ὅς, ὅστις, οἷος κ.ά.) ή αναφορικά επιρρήματα. Οι περισσότερες αναφορικές προτάσεις είναι απλώς προσδιορισμοί ενός ουσιαστικού (σαν τις δικές μας «που»), αλλά κάποιες λειτουργούν σαν επιρρηματικοί προσδιορισμοί -γι' αυτό τις μελετάμε εδώ.
Υπάρχουν τέσσερα είδη:
| Είδος | Τι δηλώνει | Εκφέρεται όπως... | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| Αναφορικές αιτιολογικές | Αιτία | οι απλές αιτιολογικές | Τὴν μητέρα ἐμακάριζον, οἵων τέκνων ἔτυχεν. |
| Αναφορικές συμπερασματικές | Αποτέλεσμα | οι απλές συμπερασματικές | Οὐδεὶς οὕτως ἀνόητός ἐστιν, ὅστις πόλεμον πρὸ εἰρήνης αἱρεῖται. |
| Αναφορικές τελικές | Σκοπό | -- (κυρίως οριστική μέλλοντα) | Δεῖ πρεσβείαν πέμπειν, ἥτις ταῦτ᾽ ἐρεῖ. |
| Αναφορικές υποθετικές | Προϋπόθεση | οι απλές υποθετικές | Ἃ μὴ οἶδα, οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι. |
Το «κλειδί» είναι να μεταφράσεις νοερά την αναφορική αντωνυμία σαν να ήταν σύνδεσμος: αν βγάζει νόημα με «επειδή», είναι αιτιολογική· αν βγάζει νόημα με «ώστε», είναι συμπερασματική· αν βγάζει νόημα με «για να», είναι τελική· αν βγάζει νόημα με «αν», είναι υποθετική. Δοκίμασέ το στο παράδειγμα «Ἃ μὴ οἶδα, οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι»: «αν δεν ξέρω κάτι, δεν πιστεύω ότι το ξέρω» -άρα υποθετική.
Σύγκριση με τα νέα ελληνικά 🔄
| Αρχαία ελληνικά | Νέα ελληνικά | Είδος πρότασης |
|---|---|---|
| εἰ, ἐάν | αν | Υποθετική |
| ὅτε, ἐπεί, ἐπειδή | όταν, αφού | Χρονική |
| ἕως, μέχρι | μέχρι, ώσπου | Χρονική |
| πρίν | πριν (να) | Χρονική |
| ὅς, ὅστις | που, ο οποίος | Αναφορική |
Η μεγάλη διαφορά είναι ότι τα αρχαία ελληνικά χρησιμοποιούν πολύ περισσότερες εγκλίσεις (οριστική, υποτακτική, ευκτική, απαρέμφατο) για να δείξουν λεπτές αποχρώσεις νοήματος -κάτι που τα νέα ελληνικά συχνά το δηλώνουν μόνο με το λεξιλόγιο («κάθε φορά που», «τυχόν», «αν ποτέ»).