Οι επιρρηματικές δευτερεύουσες προτάσεις (μέρος α΄) 📚

Τι είναι μια επιρρηματική δευτερεύουσα πρόταση

Μια δευτερεύουσα πρόταση δεν στέκεται μόνη της· εξαρτάται από μια άλλη πρόταση (την κύρια ή από μια άλλη δευτερεύουσα) και συμπληρώνει το νόημά της. Οι επιρρηματικές δευτερεύουσες προτάσεις λειτουργούν μέσα στην πρόταση από την οποία εξαρτώνται σαν επιρρηματικοί προσδιορισμοί, δηλαδή απαντούν σε ερωτήσεις όπως «γιατί;», «για ποιο σκοπό;», «με τι αποτέλεσμα;», «παρά τι;».

Σε αυτή την ενότητα μαθαίνουμε τέσσερα είδη επιρρηματικών προτάσεων: τις αιτιολογικές, τις τελικές, τις συμπερασματικές και τις εναντιωματικές-παραχωρητικές.

Το ίδιο συμβαίνει και στα νέα ελληνικά

Και στη νέα ελληνική χρησιμοποιούμε ακριβώς τα ίδια είδη προτάσεων: «Δεν ήρθα, επειδή βρέχει» (αιτιολογική), «Έφυγε νωρίς, για να προλάβει το λεωφορείο» (τελική), «Βρέχει τόσο πολύ, που πλημμύρισε ο δρόμος» (συμπερασματική), «Αν και κουράστηκε, συνέχισε» (εναντιωματική). Η λογική είναι ίδια — αλλάζουν μόνο οι σύνδεσμοι και οι εγκλίσεις.

1. Αιτιολογικές προτάσεις

Απαντούν στο «γιατί;». Εξαρτώνται κυρίως από ρήματα ψυχικού πάθους (ρήματα δηλαδή που δηλώνουν χαρά, λύπη, έκπληξη, θυμό κ.ά.), αλλά και από κάθε άλλο ρήμα που χρειάζεται αιτιολόγηση.

Πώς εισάγονται

Σύνδεσμος	Τι είδους αιτιολογία δηλώνει
ὅτι	αντικειμενική αιτιολογία (πραγματικό γεγονός)
ὡς	υποκειμενική αιτιολογία (γνώμη του ομιλητή)
ἐπεί, ἐπειδή, διότι	αιτιολογία γενικά
εἰ	υποθετική αιτιολογία

Πώς εκφέρονται

Έγκλιση	Πότε χρησιμοποιείται
οριστική	όταν η αιτία είναι πραγματική
δυνητική οριστική	όταν η αιτία είναι αντίθετη του πραγματικού
δυνητική ευκτική	όταν η αιτία είναι δυνατή στο παρόν/μέλλον
ευκτική του πλαγίου λόγου	όταν το ρήμα εξάρτησης είναι ιστορικού χρόνου

Παραδείγματα από το βιβλίο:

Ἀθηναῖοι ἐνόμιζον ἡττᾶσθαι, ὅτι οὐ πολὺ ἐνίκων. (οριστική, πραγματικό)
Θαυμάζω σε ἐν ταῖς συμφοραῖς, ὡς ῥᾳδίως αὐτὰς καὶ πρᾴως φέρεις.
Ὦ Κῦρε, μὴ θαύμαζε εἰ τινες ἐσκυθρώπασαν (= κατσούφιασαν) ἀκούσαντες τῶν ἀγγελλομένων.
Ἄξιον Ἡρακλέους μεμνῆσθαι καὶ ὅτι τόνδε τὸν ἀγῶνα πρῶτος συνήγειρε (= διοργάνωσε) δι’ εὔνοιαν τῆς Ἑλλάδος. (οριστική)
Λακεδαιμόνιοι ἄκοντας (= παρά τη θέλησή τους) προσάγουσι τοὺς πολλοὺς ἐς τὸν κίνδυνον, ἐπεὶ οὐκ ἄν ποτε ἐπεχείρησαν (= ποτέ δε θα επιχειρούσαν) ναυμαχεῖν ἑκόντες. (δυνητική οριστική, αντίθετο του πραγματικού)
Δέομαί σου παραμεῖναι, ὡς ἐγὼ οὐδ’ ἂν ἑνὸς ἥδιον (= με μεγαλύτερη ευχαρίστηση) ἀκούσαιμι ἢ σοῦ. (δυνητική ευκτική)
Οἱ Ἀθηναῖοι τὸν Περικλέα ἐκάκιζον, ὅτι οὐκ ἐπεξάγοι (= δεν εκστράτευε) ἐπὶ τοὺς πολεμίους. (ευκτική πλαγίου λόγου, γιατί το «ἐκάκιζον» είναι ιστορικός χρόνος)

Συντακτική λειτουργία: επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στην πρόταση εξάρτησής τους.

Πρόσεξε τη διαφορά ὅτι – ὡς

Το ὅτι δηλώνει αιτιολογία που ισχύει αντικειμενικά, ενώ το ὡς δηλώνει αιτιολογία όπως τη βλέπει ο ομιλητής — μπορεί δηλαδή να μην είναι απόλυτα βέβαιη, αλλά είναι η γνώμη του. Αυτή η λεπτή διαφορά είναι από τα σημεία που μπερδεύουν συχνά τους μαθητές.

2. Τελικές προτάσεις

Απαντούν στο «για ποιο σκοπό;». Εξαρτώνται κυρίως από ρήματα κίνησης (π.χ. ἔρχομαι, φεύγω, πορεύομαι) ή ρήματα σκόπιμης ενέργειας (π.χ. πράττω).

Εισάγονται με: τους τελικούς συνδέσμους ἵνα, ὅπως, ὡς.

Εκφέρονται με:

Έγκλιση	Τι δηλώνει
υποτακτική (κυρίως)	προσδοκώμενο περιεχόμενο
οριστική ιστορικού χρόνου	σκοπός που τελικά δεν πραγματοποιήθηκε
ευκτική του πλαγίου λόγου	όταν το ρήμα εξάρτησης είναι ιστορικού χρόνου

Παραδείγματα από το βιβλίο:

Βασιλεὺς αἱρεῖται, οὐχ ἵνα ἑαυτοῦ καλῶς ἐπιμελῆται, ἀλλ’ ἵνα καὶ οἱ ἑλόμενοι δι’ αὐτὸν εὖ πράττωσιν. (υποτακτική, προσδοκώμενο)
Ἔδει τὰ ἐνέχυρα τότε λαβεῖν, ὡς, μηδ’ εἰ ἐβούλετο (= ακόμα και αν ήθελε), ἐδύνατο ἐξαπατᾶν. (οριστική ιστορικού χρόνου· ο σκοπός τελικά δεν πραγματοποιήθηκε)
Καμβύσης τὸν Κῦρον ἐπεκάλει (= ανακάλεσε), ὅπως τὰ ἐν Πέρσαις ἐπιχώρια ἐπιτελοίη (= για να αναλάβει τις τοπικές υποθέσεις των Περσών). (ευκτική πλαγίου λόγου, γιατί το «ἐπεκάλει» είναι ιστορικός χρόνος)

Συντακτική λειτουργία: επιρρηματικός προσδιορισμός του σκοπού στην πρόταση εξάρτησής τους.

Η οριστική στις τελικές είναι το σημείο-παγίδα

Συνήθως περιμένουμε υποτακτική ή ευκτική στις τελικές προτάσεις. Όταν όμως βλέπεις οριστική ιστορικού χρόνου ύστερα από ἵνα/ὅπως/ὡς, σημαίνει κάτι συγκεκριμένο: ο σκοπός δεν πραγματοποιήθηκε τελικά. Είναι το αντίθετο από αυτό που θα περίμενε κανείς σε μια πρόταση σκοπού.

3. Συμπερασματικές προτάσεις

Απαντούν στο «με τι αποτέλεσμα;». Δεν εξαρτώνται από συγκεκριμένα ρήματα· συνήθως όμως προηγείται στην κύρια πρόταση μια δεικτική αντωνυμία ή ένα δεικτικό επίρρημα (τοιοῦτος, τοσοῦτος, οὕτως κ.ά.), που «προετοιμάζει» το αποτέλεσμα.

Εισάγονται με: τους συμπερασματικούς συνδέσμους ὥστε και ὡς.

Εκφέρονται με:

Έγκλιση/έγκλιση	Τι δηλώνει
οριστική	πραγματικό αποτέλεσμα
δυνητική οριστική	αποτέλεσμα δυνατό στο παρελθόν
δυνητική ευκτική	αποτέλεσμα δυνατό στο παρόν/μέλλον
απαρέμφατο	αποτέλεσμα δυνατό ή ενδεχόμενο· ή επιδιωκόμενος σκοπός/όρος/συμφωνία

Παραδείγματα από το βιβλίο:

Τὴν αὑτῶν δύναμιν τοσαύτην ἐπέδειξαν, ὥσθ’ ὁ μέγας βασιλεὺς οὐκέτι τῶν ἀλλοτρίων ἐπεθύμει, ἀλλ’ ἐδίδου τῶν ἑαυτοῦ καὶ περὶ τῶν λοιπῶν ἐφοβεῖτο. (οριστική, πραγματικό)
Εὐθὺς ἡ Ἀριάδνη ἀκούσασα τοιοῦτόν τι ἐποίησεν ὡς πᾶς ἂν ἔγνω (= θα μπορούσε να καταλάβει) ὅτι ἀσμένη (= με ευχαρίστηση) ἤκουσε. (δυνητική οριστική)
Τῆς δὲ πεζῆς στρατιᾶς οὕτως ἄπειρον τὸ πλῆθος ἦγεν, ὥστε καὶ τὰ ἔθνη τὰ μετ’ αὐτοῦ ἀκολουθήσαντα πολὺ ἂν ἔργον καταλέξαι (= θα ήταν πολύ δύσκολο να τα αναφέρω αναλυτικά). (δυνητική ευκτική)
Ἔχω τριήρεις, ὥστε ἑλεῖν τὸ ἐκείνων πλοῖον. (απαρέμφατο, δυνατό ή ενδεχόμενο αποτέλεσμα)

Συντακτική λειτουργία: επιρρηματικός προσδιορισμός του αποτελέσματος στην πρόταση εξάρτησής τους.

Οριστική ή απαρέμφατο; Η διαφορά έχει σημασία

Στις συμπερασματικές προτάσεις, όταν το ὥστε εισάγει οριστική, το αποτέλεσμα είναι πραγματικό: όντως συνέβη. Όταν το ὥστε εισάγει απαρέμφατο, το αποτέλεσμα είναι απλώς δυνατό ή ενδεχόμενο — όχι εξασφαλισμένο. Είναι η ίδια διαφορά όπως στα νέα ελληνικά ανάμεσα σε «έβρεχε τόσο, που πλημμύρισε» (σίγουρο) και «έβρεχε τόσο, ώστε να πλημμυρίσει» (πιθανό αποτέλεσμα).

4. Εναντιωματικές-παραχωρητικές προτάσεις

Εκφράζουν εναντίωση προς το περιεχόμενο της πρότασης που προσδιορίζουν· συχνά προηγούνται στην κύρια πρόταση οι αντιθετικοί σύνδεσμοι ἀλλά, ἀλλ’ οὖν, ὅμως.

Οι εναντιωματικές δηλώνουν αντίθεση προς μια κατάσταση πραγματική — κάτι που όντως ισχύει.
Οι παραχωρητικές δηλώνουν αντίθεση προς μια κατάσταση που παραχωρούμε να ισχύει — δηλαδή τη δεχόμαστε σαν υπόθεση, χωρίς να ξέρουμε αν πράγματι ισχύει.

Εισάγονται με:

Τύπος	Σύνδεσμοι
Εναντιωματικές	`εἰ καί`, `ἂν καί` (= αν και)
Παραχωρητικές	`καὶ εἰ`, `καὶ ἄν` (`ἤν`, `ἐάν`), `οὐδ’ εἰ`, `οὐδ’ ἐάν` (`ἄν`), `μηδ’ εἰ`, `μηδ’ ἐάν` (= και αν ακόμη)

Εκφέρονται με: οριστική, υποτακτική και ευκτική — ακολουθώντας τα ίδια πρότυπα με τις υποθετικές προτάσεις.

Παραδείγματα από το βιβλίο:

Φήσουσι γὰρ δή με σοφὸν εἶναι, εἰ καὶ μή εἰμι. (οριστική, πραγματικό)
Καί μοι, ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι, μὴ θορυβήσητε, μηδ’ ἐὰν δόξω τι ὑμῖν μέγα λέγειν. (υποτακτική, προσδοκώμενο)

Συντακτική λειτουργία: επιρρηματικός προσδιορισμός της εναντίωσης στην πρόταση εξάρτησής τους.

Πώς ξεχωρίζεις εναντιωματική από παραχωρητική

Σκέψου το αγγλικό αντίστοιχο: «although» (εναντιωματική — κάτι ισχύει σίγουρα) απέναντι σε «even if» (παραχωρητική — το δεχόμαστε σαν υπόθεση). Στα ελληνικά: «αν και βρέχει, θα βγούμε» (εναντιωματική, βρέχει σίγουρα) απέναντι σε «ακόμα κι αν βρέξει, θα βγούμε» (παραχωρητική, δεν ξέρουμε αν θα βρέξει).

Σύνοψη: τα τέσσερα είδη με μια ματιά

Είδος	Ερώτημα	Βασικοί σύνδεσμοι	Συντακτική λειτουργία
Αιτιολογικές	Γιατί;	ὅτι, ὡς, ἐπεί, ἐπειδή, διότι, εἰ	προσδιορισμός της αιτίας
Τελικές	Για ποιο σκοπό;	ἵνα, ὅπως, ὡς	προσδιορισμός του σκοπού
Συμπερασματικές	Με τι αποτέλεσμα;	ὥστε, ὡς	προσδιορισμός του αποτελέσματος
Εναντιωματικές-παραχωρητικές	Παρά τι;	εἰ καί, ἂν καί, καὶ εἰ, οὐδ’ εἰ, μηδ’ εἰ	προσδιορισμός της εναντίωσης

Ο ίδιος σύνδεσμος, διαφορετικός ρόλος

Το ὡς και το εἰ δεν έχουν πάντα τον ίδιο ρόλο! Το ὡς μπορεί να είναι αιτιολογικός ή τελικός ή συμπερασματικός σύνδεσμος, ανάλογα με τα συμφραζόμενα. Το εἰ μπορεί να εισάγει υποθετική αιτιολογία ή να λειτουργεί ως μέρος εναντιωματικού συνδέσμου (εἰ καί). Ο μόνος τρόπος να αναγνωρίσεις σωστά το είδος της πρότασης είναι να κοιτάξεις το νόημα και την έγκλιση, όχι μόνο τον σύνδεσμο.