Ερμηνευτικά σχόλια: Ο Σωκράτης, ο Πλάτων και η δύναμη των νόμων 🏛️
Ποιος έγραψε το κείμενο και γιατί
Το απόσπασμα που διαβάσαμε προέρχεται από το έργο Κρίτων, έναν από τους πιο γνωστούς διαλόγους του Πλάτωνα. Ο Πλάτων δεν ήταν απλώς φιλόσοφος· υπήρξε μαθητής του Σωκράτη και βρέθηκε ο ίδιος μάρτυρας της άδικης, όπως πίστευε, καταδίκης του δασκάλου του. Το γεγονός αυτό τον σημάδεψε τόσο βαθιά, ώστε αφιέρωσε πολλά από τα έργα του στο να διασώσει τη μορφή και τη σκέψη του Σωκράτη για τις επόμενες γενιές.
Ο Κρίτων γράφτηκε με τη μορφή διαλόγου -το αγαπημένο λογοτεχνικό σχήμα του Πλάτωνα- ανάμεσα στον Σωκράτη και τον πιστό του φίλο Κρίτωνα, μέσα στο κελί της φυλακής, λίγο πριν την εκτέλεση.
Ο Πλάτων επέλεγε σχεδόν πάντα τη μορφή του διαλόγου για να παρουσιάσει τις ιδέες του. Έτσι ο αναγνώστης δεν διαβάζει έτοιμα συμπεράσματα, αλλά παρακολουθεί τη σκέψη να χτίζεται βήμα-βήμα, μέσα από ερωτήσεις και απαντήσεις -ακριβώς όπως δίδασκε και ο ίδιος ο Σωκράτης στην πραγματική ζωή.
Η δίκη και η καταδίκη του Σωκράτη
Το 399 π.Χ. ο Σωκράτης οδηγήθηκε ενώπιον του δικαστηρίου της Ηλιαίας, κατηγορούμενος ότι πίστευε σε άλλους θεούς από εκείνους που τιμούσε επίσημα η πόλη και ότι διέφθειρε τους νέους με τις συζητήσεις του. Καταδικάστηκε σε θάνατο. Οι φίλοι του, πιστεύοντας πως η δίκη ήταν άδικη, οργάνωσαν σχέδιο απόδρασης και προσπάθησαν να τον πείσουν να φύγει από τη φυλακή προτού εκτελεστεί η ποινή.
Ο Σωκράτης αρνήθηκε. Για να εξηγήσει στον Κρίτωνα γιατί, δεν του μιλά απλώς για τον εαυτό του· φαντάζεται τους ίδιους τους Νόμους της πόλης να στέκονται μπροστά του και να του θέτουν ερωτήματα, σαν να είναι ζωντανά πρόσωπα.
Τι σημαίνει η προσωποποίηση των Νόμων
Η επιλογή του Σωκράτη να «ντύσει» το επιχείρημά του με τη μορφή προσωποποιημένων Νόμων δεν είναι τυχαία. Αν μιλούσε απλώς ο ίδιος, θα ακουγόταν σαν προσωπική άποψη. Όταν όμως οι Νόμοι «μιλούν» οι ίδιοι, το επιχείρημα αποκτά μεγαλύτερο κύρος: δεν είναι η γνώμη ενός ανθρώπου, αλλά η φωνή του ίδιου του θεσμού που κρατά όρθια την πόλη.
Ο Σωκράτης δεν λέει ότι κάθε δικαστική απόφαση είναι πάντα σωστή -ο ίδιος πιστεύει ότι η δική του ήταν άδικη. Το επιχείρημά του είναι διαφορετικό: ακόμα κι όταν μια απόφαση φαίνεται άδικη σε κάποιον, η λύση δεν μπορεί να είναι η μονομερής παραβίασή της, γιατί τότε καταρρέει η ίδια η βάση πάνω στην οποία στέκεται η πολιτεία.
Ο ρόλος του «ἰδιώτη» στην αρχαία Αθήνα
Στο κείμενο, οι Νόμοι προειδοποιούν ότι η πόλη κινδυνεύει αν οι αποφάσεις των δικαστηρίων ακυρώνονται «ὑπὸ ἰδιωτῶν». Η λέξη ἰδιώτης δεν είχε στα αρχαία ελληνικά την αρνητική χροιά που έχει σήμερα η λέξη «ιδιώτης» σε κάποιες χρήσεις της. Σήμαινε απλώς τον πολίτη που δεν κατείχε δημόσιο αξίωμα (όπως ο στρατηγός ή ο ἄρχων), δεν είχε συγκεκριμένη επαγγελματική ιδιότητα (όπως ο χειροτέχνης ή ο γιατρός) και δεν ασχολούνταν ειδικά με κάτι (όπως ο φιλόσοφος).
Το επιχείρημα των Νόμων είναι ξεκάθαρο: αν ο κάθε απλός πολίτης μπορούσε να αγνοεί ή να ακυρώνει μια δικαστική απόφαση επειδή διαφωνεί μαζί της, τότε καμία απόφαση δεν θα είχε πραγματική ισχύ, και η πολιτεία θα κατέρρεε.
Ο θεσμός των ρητόρων και η κρίση των νόμων
Η φράση «ἄλλως τε καὶ ῥήτωρ» παραπέμπει σε μια συγκεκριμένη πολιτική διαδικασία της αθηναϊκής δημοκρατίας. Όταν ένας πολίτης πρότεινε να αλλάξει, να αντικαταστήσει ή να καταργήσει έναν νόμο, η Εκκλησία του Δήμου όριζε ειδικούς ῥήτορες για να υπερασπιστούν τον υπάρχοντα νόμο. Η τελική κρίση γινόταν ενώπιον του δικαστηρίου της Ηλιαίας, όπου παρουσιάζονταν τα επιχειρήματα υπέρ και κατά, και μετά λαμβανόταν η απόφαση.
Το ότι η αθηναϊκή δημοκρατία όριζε ειδικούς συνηγόρους μόνο και μόνο για να υπερασπιστούν έναν νόμο που κάποιος ήθελε να αλλάξει δείχνει πόσο σοβαρά αντιμετωπιζόταν η σταθερότητα της νομοθεσίας. Δεν αρκούσε η γνώμη ενός πολίτη για να αλλάξει κάτι· έπρεπε να πειστεί ολόκληρη η συνέλευση, αφού άκουγε επιχειρήματα και από τις δύο πλευρές.
Γιατί έχει σημασία σήμερα
Η ερώτηση που θέτουν οι Νόμοι στον Σωκράτη -τι θα συμβεί σε μια πολιτεία αν οι δικαστικές αποφάσεις χάσουν την ισχύ τους- δεν αφορά μόνο την αρχαία Αθήνα. Σε κάθε σύγχρονο δημοκρατικό κράτος, η ανεξαρτησία και η απρόσκοπτη λειτουργία της δικαιοσύνης θεωρούνται θεμελιώδης εγγύηση για τα δικαιώματα των πολιτών. Όταν οι δικαστικές αποφάσεις γίνονται σεβαστές -ακόμα κι όταν κάποιος διαφωνεί μαζί τους-, διασφαλίζεται η ίδια η λειτουργία του κράτους δικαίου. Το ερώτημα του Σωκράτη παραμένει, με άλλα λόγια, εξίσου επίκαιρο σήμερα όσο ήταν και το 399 π.Χ.