Παθητικοί Χρόνοι και Αυτοπαθητικές Αντωνυμίες 🔄
Στο κείμενο της ενότητας συναντάμε τις λέξεις ἐγκατελήφθη και σωθῆναι — δύο τύπους παθητικού αορίστου. Και οι δύο έχουν κάτι κοινό: ανάμεσα στο θέμα του ρήματος και στην κατάληξη εμφανίζεται το στοιχείο -θη-. Αυτό δεν είναι τυχαίο — είναι το σημάδι που δείχνει ότι το ρήμα βρίσκεται σε παθητική διάθεση, στον μέλλοντα ή στον αόριστο.
Ι. Παθητικοί Χρόνοι Φωνηεντόληκτων και Αφωνόληκτων Ρημάτων
Στην αρχαία ελληνική, τα ρήματα στη μέση και στην παθητική διάθεση έχουν συνήθως τις ίδιες καταλήξεις — δεν μπορείς να τα ξεχωρίσεις μόνο από τον τύπο τους. Εξαίρεση αποτελούν όμως ο μέλλοντας και ο αόριστος: εκεί η παθητική διάθεση σχηματίζει δικούς της, ξεχωριστούς τύπους. Μάλιστα, μερικά ρήματα διαθέτουν δύο ζεύγη παθητικών χρόνων — τους πρώτους (α΄) και τους δεύτερους (β΄) παθητικούς χρόνους.
Μην ψάχνεις την παθητική φωνή μόνο στον ενεστώτα ή στον παρατατικό — εκεί μέση και παθητική διάθεση ταυτίζονται μορφολογικά (π.χ. το «λύεται» μπορεί να είναι και μέση και παθητική φωνή). Η πραγματική διαφορά φαίνεται μόνο στον μέλλοντα και στον αόριστο, όπου η παθητική διάθεση παίρνει το δικό της, ξεχωριστό «σήμα»: το -θη- (ή το -η- στον β΄ τύπο).
1. Α΄ Παθητικός Μέλλοντας
Σχηματίζεται με το πρόσφυμα -θη- ανάμεσα στο θέμα του ρήματος και στις καταλήξεις του μέλλοντα της μέσης φωνής (παράδειγμα το ρήμα «λύω», θέμα λυ-):
| Έγκλιση / Τύπος | Θέμα | Πρόσφυμα | Κατάληξη |
|---|---|---|---|
| οριστική | λυ- | -θη- | -σομαι |
| ευκτική | λυ- | -θη- | -σοίμην |
| απαρέμφατο | λυ- | -θη- | -σεσθαι |
| μετοχή | λυ- | -θη- | -σόμενος, -σομένη, -σόμενον |
2. Α΄ Παθητικός Αόριστος
Σχηματίζεται με αύξηση, θέμα, το πρόσφυμα -θη- και τις δικές του καταλήξεις. Δες πώς κλίνεται ολόκληρος ο α΄ παθητικός αόριστος του ρήματος «σῴζω» (θέμα σω-):
| Οριστική | Υποτακτική | Ευκτική | Προστακτική | |
|---|---|---|---|---|
| α΄ εν. | ἐ-σώ-θη-ν | σω-θῶ | σω-θείη-ν | — |
| β΄ εν. | ἐ-σώ-θη-ς | σω-θῇ-ς | σω-θείη-ς | σώ-θη-τι |
| γ΄ εν. | ἐ-σώ-θη | σω-θῇ | σω-θείη | σω-θή-τω |
| α΄ πληθ. | ἐ-σώ-θη-μεν | σω-θῶ-μεν | σω-θείη-μεν, σω-θεῖ-μεν | — |
| β΄ πληθ. | ἐ-σώ-θη-τε | σω-θῆ-τε | σω-θείη-τε, σω-θεῖ-τε | σώ-θη-τε |
| γ΄ πληθ. | ἐ-σώ-θη-σαν | σω-θῶ-σι | σω-θείη-σαν, σω-θεῖ-εν | σω-θέ-ντων, σω-θή-τωσαν |
Απαρέμφατο: σω-θῆ-ναι — ακριβώς όπως το σωθῆναι του κειμένου μας!
Μετοχή: σω-θείς, σω-θεῖσα, σω-θέν
Στο κείμενο διαβάζουμε «καὶ σωθῆναι τούτους μόνους» — είναι το απαρέμφατο του α΄ παθητικού αορίστου του ρήματος «σῴζω», φτιαγμένο ακριβώς με τη συνταγή θέμα (σω-) + πρόσφυμα (-θη-) + κατάληξη απαρεμφάτου (-ναι).
Παρατηρήσεις για τα αφωνόληκτα ρήματα:
Τα αφωνόληκτα ρήματα ακολουθούν τους ίδιους κανόνες, αλλά ο τελευταίος φθόγγος του θέματός τους (ο χαρακτήρας) αλλάζει μπροστά από το -θ- του προσφύματος -θη-/-θε-:
| Χαρακτήρας θέματος | Γίνεται πριν το -θ- | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| π, β, (πτ) | φ | λείπομαι → λειφθήσομαι, ἐλείφθην |
| κ, γ, (ττ, σσ) | χ | κηρύττομαι → κηρυχθήσομαι, ἐκηρύχθην |
| τ, δ, θ, (ζ) | σ | πείθομαι → πεισθήσομαι, ἐπείσθην |
Αυτό ακριβώς συμβαίνει και στο ἐγκατελήφθη του κειμένου μας: το ρήμα ἐγκαταλαμβάνομαι έχει θέμα σε -β- (λαβ-), που πριν από το -θ- γίνεται -φ-: ἐγκατα-λη(β→φ)-θη → ἐγκατε-λή-φθη.
Μερικά ρήματα προσθέτουν ένα -σ- πριν από το -θη-, παρόλο που δεν είναι αφωνόληκτα — μην προσπαθήσεις να το «διορθώσεις»:
- ἀκούομαι → ἀκουσθήσομαι, ἠκούσθην
- κελεύομαι → κελευσθήσομαι, ἐκελεύσθην
3. Β΄ Παθητικός Μέλλοντας και Αόριστος
Μερικά ρήματα σχηματίζουν τον παθητικό μέλλοντα και αόριστο με το πρόσφυμα -η-/-ε- αντί για το -θη-/-θε-. Παράδειγμα το ρήμα «γράφω» (θέμα γραφ-):
- Μέλλοντας: γραφ-ή-σομαι
- Αόριστος: ἐ-γράφ-η-ν
Ο β΄ παθητικός μέλλοντας και αόριστος κλίνονται ακριβώς όπως οι αντίστοιχοι πρώτοι παθητικοί χρόνοι, με μία διαφορά: το β΄ ενικό πρόσωπο της προστακτικής παίρνει κατάληξη -θι (αντί για -τι), π.χ. γράφη-θι.
| Οριστική | Υποτακτική | Ευκτική | Προστακτική | |
|---|---|---|---|---|
| α΄ εν. | ἐγράφην | γραφῶ | γραφείην | — |
| β΄ εν. | ἐγράφης | γραφῇς | γραφείης | γράφηθι |
| γ΄ εν. | ἐγράφη | γραφῇ | γραφείη | γραφήτω |
| β΄ πληθ. | ἐγράφητε | γραφῆτε | γραφείητε | γράφητε |
Απαρέμφατο: γραφῆναι — Μετοχή: γραφείς, γραφεῖσα, γραφέν
ΙΙ. Αυτοπαθητικές Αντωνυμίες
Οι αυτοπαθητικές αντωνυμίες φανερώνουν ότι το ίδιο το υποκείμενο ενεργεί και ταυτόχρονα δέχεται την ίδια ενέργεια — το πιο γνωστό παράδειγμα είναι η φράση γνῶθι σαυτόν («γνώρισε τον εαυτό σου»).
Η λογική είναι ίδια με το «ο εαυτός μου», «ο εαυτός σου», «ο εαυτός του» στα νέα ελληνικά. Η α.ε. όμως έχει ξεχωριστό τύπο για κάθε πρόσωπο (ἐμαυτόν, σεαυτόν, ἑαυτόν), ενώ η ν.ε. χρησιμοποιεί την ίδια λέξη «εαυτός» με κτητική αντωνυμία.
Επειδή στον λόγο έχουν πάντα θέση αντικειμένου (ποτέ υποκειμένου), οι αυτοπαθητικές αντωνυμίες σχηματίζουν μόνο τις πλάγιες πτώσεις: γενική, δοτική, αιτιατική — καμία ονομαστική.
Ενικός Αριθμός
| Πτώση | α΄ πρόσωπο (αρσ.) | α΄ πρόσωπο (θηλ.) | β΄ πρόσωπο (αρσ.) | β΄ πρόσωπο (θηλ.) | γ΄ πρόσωπο (αρσ.) | γ΄ πρόσωπο (θηλ.) | γ΄ πρόσωπο (ουδ.) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| γεν. | ἐμαυτοῦ | ἐμαυτῆς | σεαυτοῦ | σεαυτῆς | ἑαυτοῦ | ἑαυτῆς | — |
| δοτ. | ἐμαυτῷ | ἐμαυτῇ | σεαυτῷ | σεαυτῇ | ἑαυτῷ | ἑαυτῇ | — |
| αιτ. | ἐμαυτόν | ἐμαυτήν | σεαυτόν | σεαυτήν | ἑαυτόν | ἑαυτήν | ἑαυτό |
Πληθυντικός Αριθμός
| Πτώση | α΄ πρόσωπο (αρσ.) | α΄ πρόσωπο (θηλ.) | β΄ πρόσωπο (αρσ.) | β΄ πρόσωπο (θηλ.) |
|---|---|---|---|---|
| γεν. | ἡμῶν αὐτῶν | ἡμῶν αὐτῶν | ὑμῶν αὐτῶν | ὑμῶν αὐτῶν |
| δοτ. | ἡμῖν αὐτοῖς | ἡμῖν αὐταῖς | ὑμῖν αὐτοῖς | ὑμῖν αὐταῖς |
| αιτ. | ἡμᾶς αὐτούς | ἡμᾶς αὐτάς | ὑμᾶς αὐτούς | ὑμᾶς αὐτάς |
| Πτώση | γ΄ πρόσωπο (αρσ.) | γ΄ πρόσωπο (θηλ.) | γ΄ πρόσωπο (ουδ.) |
|---|---|---|---|
| γεν. | ἑαυτῶν ή σφῶν αὐτῶν | ἑαυτῶν ή σφῶν αὐτῶν | — |
| δοτ. | ἑαυτοῖς ή σφίσιν αὐτοῖς | ἑαυταῖς ή σφίσιν αὐταῖς | — |
| αιτ. | ἑαυτούς ή σφᾶς αὐτούς | ἑαυτάς ή σφᾶς αὐτάς | ἑαυτά |
Παρατήρησε ότι στον πληθυντικό δεν υπάρχουν ξεχωριστές λέξεις σαν το «ἐμαυτόν» — χρησιμοποιούνται συνδυασμοί όπως «ἡμῶν αὐτῶν» (κυριολεκτικά: «εμάς των ίδιων»). Μόνο στο γ΄ πρόσωπο υπάρχει και η εναλλακτική μορφή με «σφ-» (σφῶν αὐτῶν, σφίσιν αὐτοῖς, σφᾶς αὐτούς).