Το ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο του κειμένου 🏺

Ο Ξενοφών και το έργο «Ἱέρων»

Ο Ξενοφών (περ. 430-355 π.Χ.) έγραψε το διαλογικό έργο Ἱέρων, στο οποίο εκθέτει τις αδυναμίες και τα αδιέξοδα του μοναρχικού πολιτεύματος. Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτές τις αδυναμίες δεν τις περιγράφει κάποιος απλός πολίτης, αλλά ο ίδιος ο μονάρχης· έτσι το κείμενο αποκτά ιδιαίτερη πειστικότητα, αφού η κριτική έρχεται «από μέσα».

Στο έργο συνομιλούν δύο πρόσωπα:

• ο τύραννος των Συρακουσών, Ιέρων Α΄, που μιλά με ειλικρίνεια για τη ζωή στην εξουσία
• ο λυρικός ποιητής Σιμωνίδης ο Κείος, που ρωτά και προκαλεί τον Ιέρωνα να εξηγήσει τις σκέψεις του

Μέσα από αυτόν τον διάλογο, ο Ιέρων απομυθοποιεί την εικόνα του πανίσχυρου και ευτυχισμένου μονάρχη, την οποία έχει συνήθως στο μυαλό του ένας απλός άνθρωπος. Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει το κείμενο είναι σαφές: η μοναρχία δεν είναι ωφέλιμη ούτε για τον ίδιο τον μονάρχη ούτε για τους πολίτες του.

Ο Σιμωνίδης ο Κείος: ο συνομιλητής του τυράννου

Ο Σιμωνίδης ο Κείος ήταν πολύ γνωστός ποιητής της εποχής του χάρη στην απήχηση που είχε η τέχνη του: έγραψε περίφημα επιγράμματα, σκόλια, επινίκια άσματα, θρήνους και εγκώμια. Η φήμη του τού άνοιξε τις πόρτες των αυλών ισχυρών ανδρών της εποχής, όπου φιλοξενήθηκε.

Το 476 π.Χ., στις αρχές της τυραννίδας του Ιέρωνα, ο Σιμωνίδης ήρθε στις Συρακούσες. Εκεί πέτυχε κάτι σημαντικό: τη συμφιλίωση του τυράννου με τον αντίπαλό του Θήρωνα, εξασφαλίζοντας έτσι την εύνοια του Ιέρωνα. Ο Σιμωνίδης πέθανε περίπου το 467/466 π.Χ. στον Ακράγαντα της Σικελίας.

Η ουσία της σκέψης του Ιέρωνα: αριθμός ή χρησιμότητα;

Το κεντρικό επιχείρημα του κειμένου συμπυκνώνεται στη φράση «οὐ γὰρ τῷ ἀριθμῷ οὔτε τὰ πολλὰ κρίνεται οὔτε τὰ ὀλίγα, ἀλλὰ πρὸς τὰς χρήσεις» («γιατί ούτε τα πολλά ούτε τα λίγα κρίνονται με βάση το πλήθος, αλλά με βάση τη χρησιμότητα»). Σύμφωνα με τον Ιέρωνα, ο πλούτος και η ικανοποίηση που αυτός προσφέρει δεν εξαρτώνται από το πόσα αγαθά έχει κανείς στην κατοχή του, αλλά από τη δυνατότητα που του δίνουν αυτά τα αγαθά να καλύψει τις ανάγκες του.

Αυτή η σκέψη εξηγεί γιατί, σύμφωνα με το κείμενο, συναντά κανείς περισσότερους φτωχούς ανάμεσα στους τυράννους παρά ανάμεσα στους απλούς πολίτες: όσα φαίνονται «πολλά» στα μάτια των άλλων μπορεί στην πραγματικότητα να είναι «λίγα» για κάποιον με τεράστιες ανάγκες και υποχρεώσεις, όπως ο τύραννος.

Ένα αντίστοιχο σχόλιο για την τυραννίδα από άλλο έργο

Η ιδέα ότι η εξουσία έχει τα προνόμιά της, αλλά όχι απαραίτητα την ευτυχία που φαντάζονται οι άλλοι, εμφανίζεται και σε άλλα αρχαία κείμενα. Ο Σοφοκλής, στην τραγωδία του «Ἀντιγόνη», βάζει έναν χαρακτήρα να λέει: «Ἀλλ’ ἡ τυραννὶς πολλὰ τ’ ἄλλ’ εὐδαιμονεῖ / κἄξεστιν αὐτῇ δρᾶν λέγειν θ’ ἃ βούλεται» («Αλλά ο τύραννος έχει και πολλά άλλα προνόμια και μπορεί να λέει και να κάνει ό,τι θέλει»). Το απόσπασμα δείχνει ότι το ζήτημα «τι πραγματικά προσφέρει η εξουσία» απασχολούσε τους αρχαίους Έλληνες σε περισσότερα από ένα έργα, όχι μόνο τον Ξενοφώντα.

Υλικά τεκμήρια της εποχής του Ιέρωνα

Η ιστορική παρουσία του Ιέρωνα Α΄ δεν επιβεβαιώνεται μόνο από κείμενα, αλλά και από απτά μνημεία της εποχής του:

• Μετά τη νίκη τους ενάντια στους Αθηναίους στον Πελοποννησιακό πόλεμο, οι Συρακούσιοι έκοψαν δεκάδραχμα νομίσματα με την κεφαλή της νύμφης Αρέθουσας στη μια όψη και τέθριππο άρμα στην άλλη.
• Ο Ιέρων Α΄ αφιέρωσε στην Ολυμπία ένα κράνος μετά τη νίκη του στη ναυμαχία της Κύμης εναντίον των Τυρρηνών, θέλοντας να δώσει στη νίκη του πανελλήνιο χαρακτήρα.
• Το θέατρο των Συρακουσών, ένα από τα μεγαλύτερα του αρχαίου κόσμου, χτίστηκε από τον ίδιο τον Ιέρωνα Α΄ το 470 π.Χ.