Οι Επιρρηματικοί Προσδιορισμοί και οι Χρήσεις των Πλάγιων Πτώσεων 🧭
Στην προηγούμενη τάξη διδάχθηκες γενικά τα είδη των επιρρηματικών προσδιορισμών και τους εμπρόθετους επιρρηματικούς προσδιορισμούς (δηλαδή πρόθεση + πτώση). Σε αυτό το μάθημα θα δούμε κάτι πιο ιδιαίτερο: πώς μια πλάγια πτώση χωρίς πρόθεση μπορεί από μόνη της να λειτουργήσει ως επιρρηματικός προσδιορισμός.
Τι είναι οι πλάγιες πτώσεις
Οι πλάγιες πτώσεις είναι η γενική, η δοτική και η αιτιατική. Συνήθως τις σκεφτόμαστε ως πτώσεις που δηλώνουν κτήση (γενική), αντικείμενο (αιτιατική) ή έμμεσο αντικείμενο (δοτική). Όμως, χωρίς καμία πρόθεση μπροστά τους, μπορούν επίσης να δηλώσουν τόπο, χρόνο, αιτία, αναφορά, ποσό ή τρόπο — δηλαδή να λειτουργήσουν ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί.
Παραδείγματα από το κείμενο της Ενότητας
Στο κείμενο του Λυσία συναντήσαμε ήδη τρία τέτοια παραδείγματα:
- Η δοτική δημοσίᾳ, που δηλώνει την επιρρηματική σχέση του τρόπου και προσδιορίζει το ρήμα θάπτονται.
- Η δοτική ταῖς τιμαῖς, που δηλώνει επίσης τρόπο και προσδιορίζει το απαρέμφατο τιμᾶσθαι.
- Η γενική τοῦ θανάτου, που δηλώνει αιτία και προσδιορίζει το ρήμα μακαρίζω.
Η ίδια ακριβώς πτώση μπορεί να δηλώνει διαφορετικά πράγματα ανάλογα με τα συμφραζόμενα: η δοτική δημοσίᾳ δηλώνει τρόπο εδώ, αλλά μια δοτική σε άλλη πρόταση θα μπορούσε να δηλώνει τόπο ή αιτία. Πρέπει πάντα να κοιτάμε το νόημα της πρότασης, όχι μόνο τον τύπο της λέξης.
Πίνακας επιρρηματικών χρήσεων των πλάγιων πτώσεων
| Επιρρηματική σχέση | Πτώση | Παράδειγμα | Τι σημαίνει |
|---|---|---|---|
| Τόπος (πού;) | γεν. | Αὐτοῦ ἐκοιμήθη. | Κοιμήθηκε εκεί. |
| δοτ. | Οἱ Ἀθηναῖοι μόνοι Μαραθῶνι ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας προυκινδύνευσαν. | Μόνο οι Αθηναίοι πολέμησαν πρώτοι στον Μαραθώνα για την ελευθερία. | |
| αιτ. | Πορεύεται τριάκοντα σταδίους. | Ταξιδεύει τριάντα στάδια (μονάδα απόστασης). | |
| Χρόνος (πότε; πόσο καιρό;) | γεν. | Ἐκείνης τῆς νυκτὸς οὐδεὶς ἐκοιμήθη. | Εκείνη τη νύχτα κανείς δεν κοιμήθηκε. |
| δοτ. | Τῇ ὑστεραίᾳ τῆς μάχης ἀφίκοντο. | Έφτασαν την επομένη της μάχης. | |
| αιτ. | Ἐκεῖ ἔμειναν ἡμέρας τρεῖς. | Έμειναν εκεί τρεις ημέρες. | |
| Αιτία (γιατί;) | γεν. | Ζηλῶ σε τοῦ πλούτου. | Σε ζηλεύω για τον πλούτο σου. |
| δοτ. | Οἱ γεραίτεροι ταῖς τῶν νέων τιμαῖς ἀγάλλονται. | Οι ηλικιωμένοι χαίρονται με τις τιμές των νέων. | |
| αιτ. | Τί ταῦτα μ' ἀνιᾷς οὐδὲν ὠφελουμένη; | Γιατί με στενοχωρείς μ' αυτά, χωρίς να ωφελείσαι καθόλου; | |
| Αναφορά (σε σχέση με τι;) | γεν. | Τί δὲ ἵππων οἴει; / Εἰπὲ δέ μοι πατρός. | Τι νομίζεις για τα άλογα; / Πες μου για τον πατέρα. |
| δοτ. | Γνώμῃ τῶν ἄλλων προέχομεν. | Υπερέχουμε από τους άλλους στην κρίση. | |
| αιτ. | Διαφέρομεν ἀλλήλων τὴν φύσιν. | Διαφέρουμε μεταξύ μας ως προς τη φύση. | |
| Ποσό (πόσο;) | γεν. | Ὁ ἀγρὸς ἑβδομήκοντα μνῶν ἐπράθη. | Το χωράφι πουλήθηκε για εβδομήντα μνες (νομισματική αξία). |
| δοτ. | Πολλῷ κρεῖττόν ἐστιν ἐμφανὴς φίλος ἢ χρυσὸς ἀφανής. | Ένας φανερός φίλος είναι πολύ καλύτερος από κρυμμένο χρυσάφι. | |
| αιτ. | Ἐγκρατὲς δὲ τῆς πόλεως τὰ πολλὰ τὸ πλῆθός ἐστιν. | Το πλήθος κυριαρχεί σε μεγάλο βαθμό στην πόλη. | |
| Τρόπος (πώς;) | δοτ. | Δημοσίᾳ τοῦ θηρᾶν ἐπιμέλονται. | Φροντίζουν δημόσια για το κυνήγι. |
| αιτ. | Τοῦτον τὸν τρόπον σύμμαχοι ἀλλήλοις ἐγένοντο. | Μ' αυτόν τον τρόπο έγιναν σύμμαχοι μεταξύ τους. |
Η γενική του χρόνου (π.χ. ἐκείνης τῆς νυκτός) δηλώνει συνήθως μέσα σε πόσο διάστημα ή πότε γενικά συνέβη κάτι. Η δοτική του χρόνου (π.χ. τῇ ὑστεραίᾳ) δηλώνει συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Η αιτιατική (π.χ. ἡμέρας τρεῖς) δηλώνει πάντα διάρκεια — πόσο κράτησε κάτι. Είναι το πιο συχνό λάθος μαθητών σε αυτή την ενότητα.
Μετοχές και επιρρήματα με επιρρηματική σημασία
Εκτός από τις πλάγιες πτώσεις, επιρρηματική σημασία μπορούν να έχουν και μετοχές μέσα σε μια πρόταση, καθώς και μεμονωμένα επιρρήματα. Στο κείμενο της Ενότητας, για παράδειγμα, η φράση οὕτω τὸν βίον ἐτελεύτησαν περιέχει το επίρρημα οὕτω (=έτσι), το οποίο δηλώνει τρόπο: μας λέει πώς πέθαναν οι πολεμιστές — με τον τρόπο που περιγράφηκε πριν, δηλαδή διαλέγοντας τον πιο ένδοξο θάνατο αντί να περιμένουν τον φυσικό.
Με τον ίδιο τρόπο, πολλές μετοχές στο κείμενο της Ενότητας δεν λειτουργούν απλώς ως επιθετικοί προσδιορισμοί, αλλά προσθέτουν επιρρηματικές πληροφορίες στο ρήμα που συνοδεύουν — για παράδειγμα δηλώνουν την αιτία ή τον τρόπο μιας ενέργειας, όπως η μετοχή κινδυνεύσαντες (=επειδή κινδύνεψαν) ή η μετοχή ἐκλεξάμενοι (=αφού διάλεξαν), που εξηγούν γιατί και πώς οι πολεμιστές θεωρούνται ευδαίμονες.
Στα νέα ελληνικά συνήθως χρειαζόμαστε πρόθεση για να δηλώσουμε τόπο, χρόνο ή αιτία («στη Σπάρτη», «εξαιτίας του πλούτου»). Η αρχαία ελληνική μπορούσε να «κόψει» την πρόθεση και να αφήσει μόνο την πτώση να κάνει τη δουλειά — μια πιο συμπυκνωμένη, πιο «οικονομική» έκφραση.