Η Καλλιπάτειρα 🏛️
Ο Παυσανίας και το έργο του
Ο Παυσανίας είναι ο πολυταξιδεμένος περιηγητής και γεωγράφος στον οποίο οφείλουμε μια κατατοπιστική και λεπτομερειακή περιγραφή της Πελοποννήσου και μέρους της Στερεάς Ελλάδας. Στο έργο του Ἑλλάδος Περιήγησις μας δίνει, μεταξύ άλλων, εκτεταμένες περιγραφές θρησκευτικών εθίμων και τελετών, καθώς και σημαντικότατες πληροφορίες για τη θρησκευτική τέχνη και αρχιτεκτονική των περιοχών της Ολυμπίας και των Δελφών.
Με την ευκαιρία της επίσκεψής του στην Ολυμπία, ο Παυσανίας αφηγείται την περίπτωση της Καλλιπάτειρας, της μοναδικής έγγαμης γυναίκας που κατάφερε να εισέλθει στον χώρο τέλεσης των αγώνων και να μην τιμωρηθεί.
Η Καλλιπάτειρα καταγόταν από τη Ρόδο και ανήκε σε μεγάλη οικογένεια ολυμπιονικών: ήταν κόρη του θρυλικού Διαγόρα, σύζυγος του Καλλιάνακτος και μητέρα του Πεισιρόδου — όλοι τους νικητές σε Ολυμπιακούς Αγώνες.
Το αρχαίο κείμενο
Κατὰ δὲ τὴν ἐς Ὀλυμπίαν ὁδὸν ἔστιν ὄρος πέτραις ὑψηλαῖς ἀπότομον, Τυπαῖον καλούμενον. Κατὰ τούτου τὰς γυναῖκας Ἠλείοις ἐστὶν ὠθεῖν νόμος, ἢν φωραθῶσιν ἐς τὸν ἀγῶνα ἐλθοῦσαι τὸν Ὀλυμπικὸν ἢ καὶ ὅλως ἐν ταῖς ἀπειρημέναις σφίσιν ἡμέραις διαβᾶσαι τὸν Ἀλφειόν. Οὐ μὴν οὐδὲ ἁλῶναι λέγουσιν οὐδεμίαν, ὅτι μὴ Καλλιπάτειραν μόνην, ἣ ὑπό τινων καὶ Φερενίκη καλεῖται. Αὕτη προαποθανόντος αὐτῇ τοῦ ἀνδρός, ἐξεικάσασα αὑτὴν τὰ πάντα ἀνδρὶ γυμναστῇ, ἤγαγεν ἐς Ὀλυμπίαν τὸν υἱὸν μαχούμενον· νικῶντος δὲ τοῦ Πεισιρόδου, τὸ ἔρυμα ἐν ᾧ τοὺς γυμναστὰς ἔχουσιν ἀπειλημμένους, τοῦτο ὑπερπηδῶσα ἡ Καλλιπάτειρα ἐγυμνώθη. Φωραθείσης δὲ ὅτι εἴη γυνή, ταύτην ἀφιᾶσιν ἀζήμιον καὶ τῷ πατρὶ καὶ ἀδελφοῖς αὐτῆς καὶ τῷ παιδὶ αἰδῶ νέμοντες –ὑπῆρχον δὴ ἅπασιν αὐτοῖς Ὀλυμπικαὶ νῖκαι– ἐποίησαν δὲ νόμον ἐς τὸ ἔπειτα ἐπὶ τοῖς γυμνασταῖς γυμνοὺς σφᾶς ἐς τὸν ἀγῶνα ἐσέρχεσθαι.
Παυσανίας, Ἑλλάδος Περιήγησις 5.6.7-8 (διασκευή)
Τι μας λέει το κείμενο
Στον δρόμο προς την Ολυμπία υπάρχει ένα ψηλό, απόκρημνο βουνό που ονομάζεται Τυπαίον. Οι Ηλείοι είχαν νόμο να πετούν από εκεί κάθε γυναίκα που συλλαμβανόταν να έχει μπει στον χώρο των Ολυμπιακών Αγώνων ή να έχει περάσει τον Αλφειό τις ημέρες που αυτό απαγορευόταν στις γυναίκες.
Καμία γυναίκα, όμως, δεν λέγεται πως πιάστηκε ποτέ — εκτός από την Καλλιπάτειρα, που κάποιοι την αποκαλούσαν και Φερενίκη. Επειδή ο σύζυγός της είχε πεθάνει, εκείνη μεταμφιέστηκε πλήρως σε άντρα γυμναστή και πήγε τον γιο της, τον Πεισίροδο, στην Ολυμπία για να αγωνιστεί. Όταν ο Πεισίροδος νίκησε, η Καλλιπάτειρα πήδηξε πάνω από τον φράκτη που περιόριζε τους γυμναστές και έτσι αποκαλύφθηκε πως ήταν γυναίκα.
Παρότι φανερώθηκε ότι παραβίασε τον νόμο, η Καλλιπάτειρα αφέθηκε ατιμώρητη. Δεν αθωώθηκε επειδή δικαιολογήθηκε η πράξη της, αλλά επειδή οι κριτές έδειξαν σεβασμό στην οικογένειά της: ο πατέρας, τα αδέρφια και ο γιος της είχαν όλοι Ολυμπιακές νίκες.
Ύστερα από αυτό το περιστατικό, θεσπίστηκε νέος νόμος: στο εξής οι γυμναστές έπρεπε να μπαίνουν στον αγώνα γυμνοί, ώστε να μην μπορεί να ξανακρυφτεί κανείς πίσω από τα ρούχα ενός γυμναστή.
Ξένοι, βάρβαροι, ακόμη και δούλοι μπορούσαν να παρακολουθούν τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Απαγορευόταν όμως ρητά η είσοδος σε έγγαμες γυναίκες. Η μόνη ενήλικη γυναίκα που επιτρεπόταν να παρακολουθήσει ήταν η ιέρεια της θεάς Δήμητρας.