Β1. Λεξιλογικός Πίνακας: ἆθλος 🏆
Η λέξη ἆθλος σήμαινε στην αρχαιότητα τον διαγωνισμό ή τον αγώνα για την κατάκτηση ενός βραβείου, και μεταφορικά την πάλη, τον μόχθο. Στο κείμενο της ενότητας συναντήσατε τον συγγενικό τύπο ἆθλον. Πρόκειται για μια ρίζα που έχει δώσει δεκάδες λέξεις της σημερινής ελληνικής — από τον «αθλητισμό» και τον «αθλητή» μέχρι τον «πρωταθλητή» και το «πένταθλο» — και που ο μαθητής συναντά καθημερινά σε κάθε αθλητικό ρεπορτάζ ή στο σχολικό μάθημα της Φυσικής Αγωγής.
Από τον αγώνα στον αθλητισμό
Η ρίζα αὐτή έδωσε πρώτα ρήματα και ουσιαστικά που δηλώνουν τον ίδιο τον αγώνα και όσους παίρνουν μέρος σε αυτόν: το ρήμα ἀθλεύω (αγωνίζομαι για κάποιο έπαθλο) και το ρήμα ἀθλῶ, από το οποίο προέρχεται το σημερινό «αθλούμαι». Από εδώ προήλθαν η ἄθλησις (η σημερινή «άθληση»), ο ἀθλητής, το επίθετο ἀθλητικός και το ἄθλημα — λέξεις που ο μαθητής χρησιμοποιεί σχεδόν καθημερινά μιλώντας για τον αθλητισμό.
Το επίθετο ἄθλιος φαίνεται περίεργο ανάμεσα σε τόσες λέξεις που μιλούν για αγώνες και νίκες. Στην αρχαιότητα όμως ο ἆθλος δεν ήταν μόνο δόξα· ήταν πρωτίστως κόπος, μόχθος, ταλαιπωρία. Έτσι ο «ἄθλιος» ήταν αρχικά αυτός που περνούσε από μεγάλες δοκιμασίες, και σιγά σιγά η λέξη κατέληξε να σημαίνει τον δυστυχισμένο — ακριβώς όπως η «ἀγωνία» προέρχεται από τον «ἀγῶνα» και ο «μοχθηρός» από τον «μόχθο».
Οι σύνθετες λέξεις της οικογένειας
Η ίδια ρίζα σχηματίζει και σύνθετες λέξεις. Η ἀθλοθεσία ήταν η θέσπιση αγώνων, και ο ἀθλοθέτης αυτός που απένειμε το βραβείο — λέξη που η Εκκλησία δανείστηκε για να ονομάσει τους αγίους που «βραβεύτηκαν» με το μαρτύριό τους. Στην ίδια οικογένεια ανήκουν ο ἀθλοφόρος, το πένταθλον, το δέκαθλον, ο φίλαθλος και το ἔπαθλον.
| Αρχαία λέξη | Σημασία | Σύγχρονες λέξεις |
|---|---|---|
| ἆθλον / ἆθλος | βραβείο, αγώνας, μόχθος | άθλημα, αθλητισμός, αθλητής |
| ἀθλεύω / ἀθλῶ | αγωνίζομαι για βραβείο | αθλούμαι, άθληση |
| ἄθλιος | ταλαίπωρος, δυστυχισμένος | αθλιότητα |
| ἀθλοθέτης | αυτός που απονέμει το βραβείο | αθλοθεσία, πρωταθλητισμός |
| ἔπαθλον / ἀθλοφόρος | βραβείο / νικητής αγώνα | έπαθλο, αθλοφόρος |
Οι λέξεις της σύγχρονης καθημερινότητας
Οι αθλοπαιδιές που γνωρίζετε από το μάθημα της Γυμναστικής, ο αθλητίατρος, ο αθλητικογράφος, ο συναθλητής, ο πρωταθλητής, ο πρωταθλητισμός και η αντιαθλητική συμπεριφορά είναι όλες λέξεις της καθημερινής γλώσσας που κρατούν ζωντανή, 2.500 χρόνια μετά, την ίδια ρίζα του ἆθλου.
Στη σημερινή γλώσσα ο «άθλος» έχει πάρει τη σημασία του κατορθώματος («έκανε άθλους»). Στην αρχαία ελληνική όμως η λέξη σήμαινε κυρίως τον ίδιο τον αγώνα ή τον μόχθο για την κατάκτηση ενός βραβείου — δεν δήλωνε ακόμη το ίδιο το κατόρθωμα.