Ένας στρατηγός ηγέτης, ένας ρήτορας που μαγεύει, ένας φιλόσοφος που στοχάζεται. Σε αυτό το ταξίδι θα ανακαλύψεις ιστορικές μορφές, θα "συνθέσεις" λέξεις, θα "χτίσεις" προτάσεις και θα αποκρυπτογραφήσεις την ουσία του αρχαίου λόγου. Από τις λεξιλογικές ρίζες μέχρι τη σύνταξη και την ετυμολογία, κάθε ενότητα είναι και μια αποστολή! Φόρεσε τον χιτώνα σου και μπες στην αρένα του λόγου! 🏛️📜

 Αρχαία Β' Γυμνασίου

01. Λεξιλογικός Πίνακας

Ποιο είναι το θέμα του ρήματος πείθω και ποιοι τύποι του συναντήθηκαν στο αρχαίο κείμενο της ενότητας.

Η ρίζα του ρήματος πείθω

Λέξεις της αρχαίας και της νέας ελληνικής που προέρχονται απευθείας από τη ρίζα του πείθω, χωρίς σύνθεση.

Απλές ομόρριζες λέξεις

Λέξεις που προκύπτουν από τη σύνθεση του πείθω με προθέσεις ή άλλα στοιχεία, στην αρχαία και στη νέα ελληνική.

Σύνθετες ομόρριζες λέξεις

# Η οικογένεια του πείθω 🗣️

Το ρήμα <tooltip content="Κάνω κάποιον να πιστέψει κάτι ή να κάνει κάτι με τη θέλησή του.">πείθω</tooltip> έχει θέμα σε τρεις μορφές —πειθ-, πιθ-, ποιθ-— και από αυτές γεννιέται μια ολόκληρη οικογένεια λέξεων που χρησιμοποιούμε καθημερινά και σήμερα: από την **πίστη** και την **πειθαρχία** μέχρι την **πιθανότητα** και την **εμπιστοσύνη**.

Οι απλές, μη σύνθετες λέξεις της οικογένειας δείχνουν κυρίως δύο έννοιες: την **πειθώ** (να πείθεις κάποιον) και την **πίστη** (να πιστεύεις ή να εμπιστεύεσαι κάποιον). Από εδώ προέρχονται λέξεις όπως πιστός, πιστεύω, πιθανός, πεποίθηση, αλλά και το πεῖσμα, που στην αρχαία σήμαινε επιβεβαίωση, ενώ σήμερα σημαίνει την πεισματική επιμονή.

<fact title="Από τη θεά Πειθώ ως το πειστήριο">

Η Πειθώ ήταν στην αρχαία ελληνική μυθολογία θεά, προσωποποίηση της ικανότητας να πείθεις. Από το όνομά της προέρχεται η λέξη «πειθώ» που χρησιμοποιούμε ακόμη σήμερα για να περιγράψουμε τη δύναμη ενός επιχειρήματος.

</fact>

Οι σύνθετες λέξεις προκύπτουν όταν το πείθω/πείθομαι ενώνεται με προθέσεις ή άλλα στοιχεία: ἀναπείθω (πείθω εκ νέου), παραπείθω (πείθω με πλάγιο τρόπο), μεταπείθω (αλλάζω τη γνώμη κάποιου), καταπείθω (πείθω εντελώς). Η άρνηση προστίθεται με το στερητικό ἀ-: ἀπειθῶ, ἀπείθεια, ἀπειθής σημαίνουν όλα κάτι σχετικό με την **ανυπακοή**.

<alert title="Προσοχή στη σημασία που άλλαξε">

Αρκετές λέξεις αυτής της οικογένειας δεν σημαίνουν σήμερα ό,τι σήμαιναν στην αρχαία ελληνική. Ο <tooltip content="Στην αρχαία ελληνική σήμαινε εγγυητής· στη νέα ελληνική είναι αυτός που δανείζει χρήματα.">πιστωτής</tooltip> δεν είναι πια ο εγγυητής, αλλά αυτός που δανείζει χρήματα, και η <tooltip content="Στην αρχαία ελληνική σήμαινε ειλικρίνεια· στη νέα ελληνική σημαίνει ακρίβεια στην απόδοση κάτι.">πιστότης</tooltip> δεν σημαίνει πια ειλικρίνεια, αλλά ακρίβεια —όπως όταν λέμε «πιστή μετάφραση».

</alert>

Στη νέα ελληνική η οικογένεια αυτή είναι ακόμη πολύ ζωντανή: λέμε ότι κάποιος είναι **πειθήνιος** όταν υπακούει τυφλά, ότι ένας στρατός χρειάζεται **πειθαρχία**, ότι εμπιστευόμαστε κάποιον **αξιόπιστο**, και ζητάμε **πίστωση** χρόνου όταν χρειαζόμαστε μια παράταση.


Ομόρριζα	Αρχαία Ελληνική	Αρχαία / Νέα Ελληνική	Νέα Ελληνική
απλά	Πειθώ [θεά] τὸ πίστωμα πιστικός	ἡ πειθώ πειστικός τὸ πεῖσμα πιστεύω ἡ πίστις (-η) πιστός πιστῶ (ν.ε. πιστώνω) ἡ πιστότης (-τητα) ἡ πίστωσις (-η) ὁ πιστωτής πιστωτικός πιθανός ἡ πιθανότης (-τητα) ἡ πεποίθησις (-η)	πειστήριο πειστικότητα πιστευτός πεισμώνω πεισματάρης
σύνθετα	ἡ πειθανάγκη ἀπειθῶ ἀναπείθω παραπείθω εὔπειστος	πειθαρχῶ ἡ πειθαρχία πειθήνιος πιστοποιῶ πιθανολογῶ ἐμπιστεύω (ν.ε. εμπιστεύομαι) μεταπείθω καταπείθω διαπιστεύω ἀξιόπιστος εὔπιστος ἡ ἀπείθεια ἀπειθής	πειθαναγκάζω εμπιστοσύνη απείθαρχος διαπιστευτήριο

Β1. Λεξιλογικός Πίνακας 📚