Ετυμολογικά: Παραγωγή επιθέτων από ρήματα (βʹ μέρος) 📜
Τι θα μάθουμε
Στην προηγούμενη Ενότητα διδαχτήκατε τα κυρίως ρηματικά επίθετα (σε -τός και -τέος). Σε αυτή την Ενότητα θα δούμε τα υπόλοιπα επίθετα που παράγονται από ρήματα — δηλαδή πώς ένα ρήμα «γεννά» ένα επίθετο με νέα κατάληξη.
Τα επίθετα αυτά χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες, ανάλογα με το τι σημαίνουν.
Α. Επίθετα που σημαίνουν ό,τι και η μετοχή
Αυτά τα επίθετα έχουν την ίδια σημασία με τη μετοχή ενεστώτα ή παρακειμένου του ρήματος από το οποίο παράγονται.
| Κατάληξη | Τύπος επιθέτου | Παράδειγμα | Προέρχεται από |
|---|---|---|---|
| -άς (γεν. -άδος) | γ΄ κλίση, μονοκατάληκτα | μιγάς (= ὁ μεμειγμένος) | μειγνύω |
| -ής (γεν. -οῦς) | γ΄ κλίση, δικατάληκτα (συνήθως σύνθετα) | ἐπιτυχής (= ο επιτυχημένος) | ἐπιτυγχάνω |
| -ός, -(α)νός, -ρός, -ερός | β΄ κλίση, τρικατάληκτα | λοιπός (= ὁ ὑπολειπόμενος) | λείπω |
| τερπνός (= ὁ τέρπων) | τέρπω | ||
| πιθανός (= ὁ πείθων, θ. πιθ-) | πείθω | ||
| λαμπρός (= ὁ λάμπων) | λάμπω | ||
| φανερός (= ὁ φαινόμενος, θ. φαν-) | φαίνω, -ομαι |
Β. Επίθετα που σημαίνουν ικανότητα ή κλίση
Αυτά τα επίθετα δηλώνουν ότι κάποιος έχει ικανότητα, κλίση ή επιτηδειότητα σε αυτό που σημαίνει το ρήμα.
| Κατάληξη | Τύπος επιθέτου | Παράδειγμα | Προέρχεται από |
|---|---|---|---|
| -ικός, -τικός | β΄ κλίση, τρικατάληκτα | λεκτικός | λέγω |
| ἀμυντικός (= επιτήδειος στο να αμύνεται) | ἀμύνω, -ομαι | ||
| -ιμος | β΄ κλίση, δικατάληκτα | φρόνιμος | φρονέω, φρονῶ |
| -μων (γεν. -ονος) | γ΄ κλίση, δικατάληκτα | οἰκτίρμων (= σπλαχνικός) | οἰκτ(ε)ίρω |
| -τήριος | β΄ κλίση, δικατάληκτα ή τρικατάληκτα | λυτήριος | λύω |
Σκέψου το νεοελληνικό επίθετο «φρόνιμος»: δεν σημαίνει απλώς «αυτός που σκέφτεται» (όπως η μετοχή), αλλά «αυτός που έχει την ικανότητα να σκέφτεται σωστά». Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα στις δύο κατηγορίες του πίνακα: η πρώτη δείχνει μια ενέργεια σαν να συμβαίνει τώρα, η δεύτερη δείχνει μια σταθερή ικανότητα ή τάση.