Λεξιλογικός Πίνακας: φύω 🌱
Τι σημαίνει το ρήμα φύω;
Το αρχαίο ρήμα φύω (θέμα φυ-) είναι μία από τις πιο "παραγωγικές" λέξεις της αρχαίας ελληνικής — δηλαδή έχει δώσει πάρα πολλές άλλες λέξεις, αρχαίες και νέες. Σήμαινε:
- (στην ενεργητική φωνή) κάνω κάτι να φυτρώσει, γεννώ
- (στη μέση φωνή) φυτρώνω, αναπτύσσομαι, είμαι εκ φύσεως, γεννιέμαι
Στο κείμενο της Ενότητας συναντήσατε τον τύπο τὴν φύσιν — δηλαδή «τη φύση», τον χαρακτήρα του παιδιού που άλλαξε η Λητώ.
Η λέξη φύση που χρησιμοποιούμε καθημερινά (τα δέντρα, τα ζώα, το περιβάλλον) προέρχεται ακριβώς από αυτό το ρήμα! Στην αρχαιότητα όμως η λέξη φύσις σήμαινε κυρίως «ο εγγενής χαρακτήρας, η ουσία» κάποιου — γι' αυτό λέμε ακόμα «είναι στη φύση του» όταν κάτι είναι έμφυτο σε κάποιον.
Πώς συνδέεται με λέξεις που ήδη ξέρεις
| Αρχαία λέξη | Σημασία | Σύγχρονες λέξεις που προέρχονται από αυτήν |
|---|---|---|
| ἡ φυή | η φυσική διάπλαση, η σωματική ανάπτυξη | — |
| ἡ φύσις (-η) | η φύση | φυσικός, φυσιολογικός |
| ἡ φυλή | η φυλή | φυλή |
| τὸ φῦλον (-ο) | το γένος | — |
| φυτεύω | φυτεύω | φυτεία, φυντάνι |
| τὸ φυτόν (-ό) | το φυτό | φυτικός, φυτώριο |
| ἐμφύω | εμφυτεύω | έμφυτος, εμφύτευση |
| εὐφυής | προικισμένος, ταλαντούχος | ευφυής, ευφυΐα |
| ἰδιοφυής | με εξαιρετικό ταλέντο | ιδιοφυής, ιδιοφυΐα |
| κατάφυτος | γεμάτος φυτά | κατάφυτος |
| αὐτοφυής | αυτός που φυτρώνει μόνος του | αυτοφυής |
Απλές και σύνθετες λέξεις της οικογένειας
Στην αρχαία ελληνική, από το ίδιο θέμα φυ- σχηματίστηκαν και απλές λέξεις (π.χ. φυτόν, φυτεύω) αλλά και σύνθετες, δηλαδή λέξεις που ενώνουν το φυ- με άλλο συνθετικό:
- φυσίζοος [= αυτός που δίνει ζωή]
- φυτοκομῶ, ἡ φυτοκομία [= φροντίζω φυτά]
- ἡ φυσιογνωμία, φυσιογνωμικός
- φυτοζωώ [= καλύπτω με δυσκολία τις βιοτικές ανάγκες μου]
Στη νέα ελληνική η οικογένεια αυτή μεγάλωσε ακόμα περισσότερο: φυτολογία, φυτοφάγος, φυσιοδίφης [= αυτός που μελετά τη φύση], φυσιολάτρης, φυσικοθεραπεία, φυσιογνωμιστής, φυσικομαθηματικός, δενδροφύτευση, μεγαλοφυής, πυκνόφυτος, τριχοφυΐα.
Η λέξη φύτρο σημαίνει «το μικρό βλαστάρι», ενώ η λέξη φύτρα έχει δύο σημασίες: 1) το φύτρο, 2) η γενιά (π.χ. «καλή φύτρα»). Μοιάζουν πολύ αλλά δεν είναι το ίδιο!