Γ1. Γραμματική 📜

Γ΄ κλίση ουσιαστικών

Οι τύποι Ἀτλαντίδι, δύναμις, βασιλέων, μερῶν, στόματος, πόλεως και πέλαγος, που συναντήσατε στο κείμενο της Ενότητας, ανήκουν σε ουσιαστικά της γ΄ κλίσης.

Στη γ΄ κλίση ανήκουν ουσιαστικά και των τριών γενών. Διακρίνονται στις εξής κατηγορίες:

α. Κατηγορίες ουσιαστικών γ΄ κλίσης

1. Με κριτήριο τον χαρακτήρα του θέματος 🧐

Φωνηεντόληκτα (χαρακτήρας φωνήεν)
- πόλις, πόλεως
Συμφωνόληκτα (χαρακτήρας σύμφωνο)
- Αφωνόληκτα (χαρακτήρας άφωνο σύμφωνο)
  - Ουρανικόληκτα: κόραξ, κόρακος
  - Χειλικόληκτα: φλέψ, φλεβός
  - Οδοντικόληκτα: καῦμα, καύματος
- Ημιφωνόληκτα (χαρακτήρας ημίφωνο σύμφωνο)
  - Ενρινόληκτα: Ἕλλην, Ἕλληνος
  - Υγρόληκτα: ῥήτωρ, ῥήτορος
  - Σιγμόληκτα: βέλος, βέλους (<βέλεσος)

2. Με κριτήριο τον αριθμό των θεμάτων 🔢

Μονόθεμα (ένα θέμα σε όλες τις πτώσεις)
- Ἕλλην, Ἕλληνος
Διπλόθεμα (δύο θέματα κατά την κλίση)
- πόλις, πόλεως

3. Με κριτήριο την κατάληξη 🔚

Καταληκτικά (ονομαστική ενικού σε -ς)
- πόλις, πόλεως
Ακατάληκτα (ονομαστική ενικού σε -α, -η, -ι, -υ, -ω, -ν, -ρ)
- καῦμα, καύματος

β. Οι καταλήξεις των ουσιαστικών γ΄ κλίσης

	αρσενικά και θηλυκά		ουδέτερα
	ενικός αριθμός	πληθυντικός αριθμός	ενικός αριθμός	πληθυντικός αριθμός
ονομ.	-ς ή –	-ες	–	-α
γεν.	-ος ή -ως	-ων	-ος ή -ως	-ων
δοτ.	-ι	-σι(ν)	-ι	-σι(ν)
αιτ.	-α ή -ν	-ας ή -ς	–	-α
κλητ.	-ς ή –	-ες	–	-α

γ. Καταληκτικά διπλόθεμα φωνηεντόληκτα σε -ις (γεν. -εως)

Στο κείμενο της Ενότητας συναντήσατε τα φωνηεντόληκτα ουσιαστικά δύναμις και πόλις. Τα ουσιαστικά αυτά παρουσιάζουν στη ν.ε. ονομαστική ενικού σε -η και γενική ενικού σε -ης (π.χ. η δύναμη, της δύναμης)· συχνά όμως χρησιμοποιείται και η γενική ενικού σε -εως, π.χ. Είναι θέμα ηθικής τάξεως / Σχέδιο πόλεως.

Τα ουσιαστικά αυτής της κατηγορίας χαρακτηρίζονται διπλόθεμα, γιατί παρουσιάζουν ένα θέμα σε -ι (στην ονομ., αιτ. και κλητ. ενικού) και ένα σε -ε (στη γεν. και δοτ. ενικού και σε όλο τον πληθυντικό), π.χ. ονομ. εν. πρᾶξι-ς, αιτ. εν. πρᾶξι-ν, δοτ. πληθ. πράξε-σι.

	ενικός αριθμός	πληθυντικός αριθμός
ονομ.	ἡ δύναμις	αἱ δυνάμεις
γεν.	τῆς δυνάμεως	τῶν δυνάμεων
δοτ.	τῇ δυνάμει	ταῖς δυνάμεσι(ν)
αιτ.	τὴν δύναμιν	τὰς δυνάμεις
κλητ.	(ὦ) δύναμι	(ὦ) δυνάμεις

Παρατηρήσεις 📝

Στη γενική ενικού η κατάληξη είναι -ως. Τονίζονται στη γενική ενικού και πληθυντικού στην προπαραλήγουσα, μολονότι η λήγουσα είναι μακρά. Αυτό οφείλεται στο ότι ο αρχικός τύπος γενικής ενικού είχε θέμα σε -η- (δυνάμηος). Αργότερα με αντιμεταχώρηση προέκυψε ο τύπος δυνάμεως. Αυτό δεν επηρέασε τον τονισμό της λέξης.
Η κλητική ενικού είναι ακατάληκτη.
Τα δίχρονα φωνήεντα στις καταλήξεις των ουσιαστικών της γ΄ κλίσης είναι βραχέα.

δ. Καταληκτικά μονόθεμα φωνηεντόληκτα σε -εύς (γεν. -έως)

Στο κείμενο της Ενότητας συναντήσατε έναν τύπο ουσιαστικού αυτής της κατηγορίας, βασιλέων. Στη ν.ε. τα ουσιαστικά αυτά έχουν κατάληξη -ας και γενική ενικού σε -α. Ωστόσο, συχνά χρησιμοποιείται η γενική σε -έως (π.χ. ο γραφέας → του γραφέα/του γραφέως).

	ενικός αριθμός	πληθυντικός αριθμός
ονομ.	ὁ ἱππεύς	οἱ ἱππεῖς (< ἱππέες)
γεν.	τοῦ ἱππέως	τῶν ἱππέων
δοτ.	τῷ ἱππεῖ	τοῖς ἱππεῦσι(ν)
αιτ.	τὸν ἱππέα	τοὺς ἱππέας
κλητ.	(ὦ) ἱππεῦ	(ὦ) ἱππεῖς (< ἱππέες)

Παρατηρήσεις 📝

Το -υ- αποβάλλεται, όταν ακολουθεί φωνήεν στην κατάληξη.
Στη δοτική ενικού το -ε- του θέματος συναιρείται με το -ι της κατάληξης σε -ει.
Η κλητική ενικού είναι ακατάληκτη.

ε. Ουδέτερα ακατάληκτα μονόθεμα οδοντικόληκτα σε -α (γεν. -ατος)

Στο κείμενο της Ενότητας συναντήσατε το ουσιαστικό τὸ στόμα, που ανήκει σε αυτή την κατηγορία.

	ενικός αριθμός	πληθυντικός αριθμός
ονομ.	τὸ σῆμα	τὰ σήματα
γεν.	τοῦ σήματος	τῶν σημάτων
δοτ.	τῷ σήματι	τοῖς σήμασι (<σήματ-σι)
αιτ.	τὸ σῆμα	τὰ σήματα
κλητ.	(ὦ) σῆμα	(ὦ) σήματα

Παρατήρηση 📌

Η ονομαστική, αιτιατική και κλητική ενικού σχηματίζονται από το θέμα χωρίς κατάληξη (σηματ-). Το -τ- αποβάλλεται, επειδή στην Ελληνική ληκτικά σύμφωνα είναι μόνο τα -ν, -ρ, -ς. Από την αποβολή αυτή εξηγείται η φαινομενική ύπαρξη δύο θεμάτων.