Γ. Γραμματική ✍️
1. Ο αναδιπλασιασμός
Οι συντελικοί χρόνοι, δηλαδή ο παρακείμενος, ο υπερσυντέλικος και ο συντελεσμένος μέλλοντας, έχουν στην αρχή του θέματος αναδιπλασιασμό σε όλες τις εγκλίσεις και στους ονοματικούς τύπους (απαρέμφατο, μετοχή).
Στο κείμενο της Ενότητας συναντήσατε τρεις τύπους παρακειμένου με αναδιπλασιασμό: πεφύκασιν, γεγόνασιν και πεπονθότες.
Είδη ομαλού αναδιπλασιασμού
| Το ρήμα αρχίζει από: | είδος αναδιπλασιασμού |
|---|---|
| Α. 1. απλό σύμφωνο (εκτός του ῥ-) 2. δύο σύμφωνα, από τα οποία: το πρώτο είναι άφωνο (κ, γ, χ, π, β, φ, τ, δ, θ) και το δεύτερο υγρό ή ένρινο (μ, ν, λ, ρ) | επανάληψη του αρχικού συμφώνου + ε λύω → λέλυκα γράφω → γέγραφα |
| Β. 1. διπλό σύμφωνο (ζ, ξ, ψ) 2. ῥ- 3. δύο σύμφωνα, χωρίς να είναι το πρώτο άφωνο και το δεύτερο υγρό ή ένρινο 4. τρία σύμφωνα | συλλαβική αύξηση (βλ. Ενότητα 7) ψεύδω → ἔψευκα ῥάπτω → ἔρραφα (Προσοχή στον διπλασιασμό του ρ!) κτείνω → ἔκτονα στρατεύω → ἐστράτευκα |
| Γ. φωνήεν ή δίφθογγο | χρονική αύξηση (βλ. Ενότητα 7) ἐλπίζω → ἤλπικα ἁθροίζω → ἤθροικα |
Παρατηρήσεις 🧐
-
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στον αναδιπλασιασμό που παίρνουν τα ρήματα που αρχίζουν από δασέα σύμφωνα (χ, φ, θ), τα οποία τρέπονται στα αντίστοιχα ψιλά (κ, π, τ):
- χ → κ: χορεύω → κε-χόρευκα
- φ → π: φυλάττω → πε-φύλαχα
- θ → τ: θύω → τέ-θυκα
-
Στα σύνθετα ή παρασύνθετα ρήματα με α΄ συνθετικό πρόθεση ο αναδιπλασιασμός μπαίνει μετά την πρόθεση, π.χ. ἀπο-γράφω → ἀπο-γέ-γραφα.
-
Ιδιαίτερο είδος αναδιπλασιασμού είναι ο αττικός. Ρήματα που αρχίζουν από α, ε, ο, στους συντελικούς χρόνους επαναλαμβάνουν τους δύο πρώτους φθόγγους του θέματος και συγχρόνως τρέπουν σε μακρό το αρχικό φωνήεν, δηλαδή α → η, ε → η, ο → ω, π.χ. ἀκούω → ἀκήκοα (<ἀκ-ὰκο-α), ἐλαύνω → ἐλήλακα (<ἐλ-έλα-κα), ὀρύττω → ὀρώρυχα (<ὀρ-όρυ-χα).
Ο αττικός αναδιπλασιασμός πήρε το όνομά του επειδή ήταν χαρακτηριστικός της αττικής διαλέκτου, δηλαδή της διαλέκτου των αρχαίων Αθηναίων. Ρήματα όπως το ἀκούω «διπλασιάζουν» ολόκληρη τη συλλαβή τους (ἀκ-ήκο-α), κάτι σπάνιο για τα υπόλοιπα ρήματα, που συνήθως επαναλαμβάνουν μόνο το πρώτο σύμφωνο.
Όταν ένα ρήμα ξεκινά από δασύ σύμφωνο (χ, φ, θ), ο αναδιπλασιασμός δεν επαναλαμβάνει το ίδιο δασύ σύμφωνο, αλλά το αντίστοιχο ψιλό (κ, π, τ). Γι' αυτό το θύω κάνει παρακείμενο τέθυκα και όχι «θέθυκα».
2. Οριστική παρακειμένου και υπερσυντελίκου ενεργητικής φωνής βαρύτονων ρημάτων 🗣️
Σε αυτή την Ενότητα θα διδαχτείτε τον σχηματισμό της οριστικής έγκλισης του παρακειμένου και του υπερσυντελίκου των βαρύτονων φωνηεντόληκτων ρημάτων στην ενεργητική φωνή.
Κλίση
| οριστική παρακειμένου | οριστική υπερσυντελίκου |
|---|---|
| τε-τόξευ-κα | ἐ-τε-τοξεύ-κειν |
| τε-τόξευ-κας | ἐ-τε-τοξεύ-κεις |
| τε-τόξευ-κε | ἐ-τε-τοξεύ-κει |
| τε-τοξεύ-καμεν | ἐ-τε-τοξεύ-κεμεν |
| τε-τοξεύ-κατε | ἐ-τε-τοξεύ-κετε |
| τε-τοξεύ-κασι(ν) | ἐ-τε-τοξεύ-κεσαν |
3. Οριστική παρακειμένου και υπερσυντελίκου ενεργητικής φωνής αφωνόληκτων βαρύτονων ρημάτων 🔡
α. Ουρανικόληκτα: Σχηματίζουν την οριστική παρακειμένου και υπερσυντελίκου με μετατροπή του ουρανικού χαρακτήρα του θέματος σε -χ-, π.χ. κηρύττω → κε-κήρυχ-α → ἐ-κε-κηρύχ-ειν, τάττω → τέ-ταχ-α → ἐ-τε-τάχ-ειν.
β. Χειλικόληκτα: Σχηματίζουν την οριστική παρακειμένου και υπερσυντελίκου με μετατροπή του χειλικού χαρακτήρα του θέματος σε -φ-, π.χ. τρίβω → τέ-τριφ-α → ἐ-τε-τρίφ-ειν, κόπτω → κέ-κοφ-α → ἐ-κε-κόφ-ειν.
γ. Οδοντικόληκτα: Σχηματίζουν την οριστική παρακειμένου και υπερσυντελίκου με τον χρονικό χαρακτήρα -κ-, αφού προηγουμένως αποβάλουν τον οδοντικό χαρακτήρα, π.χ. πείθω → πέ-πει-κα → ἐ-πε-πεί-κειν, κομίζω → κε-κόμι-κα → ἐ-κε-κομί-κειν.
* Μόνο τα ρήματα που ως αναδιπλασιασμό επαναλαμβάνουν το αρχικό σύμφωνο μαζί με ένα -ε-. Τα υπόλοιπα στον υπερσυντέλικο παρουσιάζουν μόνο αναδιπλασιασμό, π.χ. ἀθροίζω → ἤθροικα → ἡθροίκειν, στρατεύω → ἐστράτευκα → ἐστρατεύκειν.