ΔΙΑΒΑΣΕ ΤΟ
Κάτι δεν κατάλαβες; Επίλεξε το κομμάτι και πάτα «Ρώτα τον Σωκράτη». Σου το εξηγεί αμέσως.
Β1. Λεξιλογικός Πίνακας: ἐλεύθερος 🕊️
Η οικογένεια της λέξης «ἐλεύθερος»
Στο κείμενο της Ενότητας συναντήσατε τον τύπο ἐλεύθερον («ἐλεύθερον ἐπωμοσάμην ἀφήσειν αὐτόν» — ορκίστηκα ότι θα τον αφήσω ελεύθερο). Το επίθετο ἐλεύθερος είναι μια από τις πιο σημαντικές λέξεις της αρχαίας ελληνικής — και έχει γεννήσει δεκάδες λέξεις που χρησιμοποιούμε ακόμη και σήμερα.
Απλές λέξεις της οικογένειας
| Αρχαία λέξη | Τι σημαίνει | Σύγχρονες λέξεις |
|---|---|---|
| ἐλευθερόω, ἐλευθερῶ | κάνω κάποιον ελεύθερο, απελευθερώνω | ελευθερώνω, απελευθερώνω |
| ἡ ἐλευθερία | η κατάσταση του ελεύθερου ανθρώπου | ελευθερία |
| ἡ ἐλευθέρωσις | η πράξη της απελευθέρωσης | (η) ελευθέρωση |
| ὁ ἐλευθερωτής | αυτός που ελευθερώνει, ο λυτρωτής | ελευθερωτής |
| ἐλευθεριάζω | συμπεριφέρομαι με υπερβολική ελευθερία, ασυδοτώ | — |
| ἡ ἐλευθεριότης | βλ. πλαίσιο «Πρόσεχε!» παρακάτω | ελευθεριότητα |
| ἐλευθέριος | βλ. πλαίσιο «Πρόσεχε!» παρακάτω | ελευθέριος |
| αἱ Ἐλευθεραί | περιοχή της αρχαίας Αττικής, στα σύνορα με τη Βοιωτία | (τοπωνύμιο) |
| — | (λαϊκοί τύποι της ίδιας ρίζας) | λευτεριά, λεύτερος, Λευτέρης |
Σύνθετες λέξεις της οικογένειας
| Αρχαία λέξη | Τι σημαίνει | Σύγχρονες λέξεις |
|---|---|---|
| ὁ ἐλευθερόπαις | αυτός που έχει ελεύθερα παιδιά | — |
| ἐλευθεροποιός | αυτός που κάνει κάποιον ελεύθερο | — |
| ἐλευθεροπρεπής | αυτός που ταιριάζει σε ελεύθερο άνθρωπο | — |
| ἐλευθερόστομος | αυτός που μιλάει ελεύθερα, χωρίς δισταγμό | — |
| ἡ ἐλευθεροστομία | η ελεύθερη, ανοιχτή ομιλία | — |
| ἀπελεύθερος | ο δούλος που έχει απελευθερωθεί | απελεύθερος |
| ἡ ἀπελευθέρωσις | η πράξη με την οποία κάποιος γίνεται ελεύθερος | απελευθέρωση |
| φιλελεύθερος | αυτός που αγαπά την ελευθερία | φιλελεύθερος |
| ἐλευθερόφρων | 1. αυτός που σκέφτεται ελεύθερα 2. χωρίς προκαταλήψεις | — |
| — | (νεότερες λέξεις της ίδιας ρίζας) | ελευθεροτυπία, φιλελευθεροποιώ, φιλελευθερισμός, απελευθερώνω |
Το ήξερες;
Η λέξη Ἐλευθεραί ήταν όνομα μιας πραγματικής πόλης στα σύνορα Αττικής και Βοιωτίας. Πολλές αρχαίες λέξεις που σήμερα μοιάζουν με «αφηρημένες έννοιες» ξεκίνησαν ως ονόματα τόπων ή είχαν πολύ συγκεκριμένη, καθημερινή σημασία.
Πρόσεχε! Η σημασία άλλαξε
Οι λέξεις ἐλευθεριότης και ἐλευθέριος δεν σημαίνουν σήμερα ό,τι σήμαιναν στην αρχαιότητα:
- Στην αρχαία ελληνική, η ἐλευθεριότης ήταν η συμπεριφορά που ταίριαζε σε έναν ελεύθερο άνθρωπο (γενναιοδωρία, ευγένεια). Σήμερα σημαίνει την έλλειψη ηθικών φραγμών.
- Στην αρχαία ελληνική, ἐλευθέριος ήταν αυτός που χαρακτήριζε τον ελεύθερο άνθρωπο (ακόμη και επίθετο του θεού Δία ως «Ελευθερωτή»). Σήμερα σημαίνει «χωρίς περιορισμούς».