Ένα μοιραίο λάθος 💀
Α. Κείμενο
Στόχος της σκληρής κοινωνικής κριτικής που άσκησε ο Λουκιανός (βλ. Ενότητα 4) στην εποχή του ήταν οι κάθε λογής «παράσιτοι», δηλαδή όλοι εκείνοι που ζούσαν προσκολλημένοι σε κάποιον πλούσιο με την ελπίδα ποικίλων ανταλλαγμάτων (συνήθως κληρονομιάς). Ο διάλογος που ακολουθεί προέρχεται από το έργο του Λουκιανού Νεκρικοὶ Διάλογοι, που παρουσιάζει συζητήσεις μεταξύ νεκρών στον Άδη. Ο Καλλιδημίδης περιγράφει στον Ζηνόφαντο ποια κατάληξη είχε η προσπάθειά του να επισπεύσει τον θάνατο του ηλικιωμένου προστάτη του Πτοιοδώρου.
Το κείμενο
ΖΗΝ.: Σὺ δέ, ὦ Καλλιδημίδη, πῶς ἀπέθανες; Ἐγὼ μὲν γὰρ παράσιτος ὢν Δεινίου πλέον τοῦ ἱκανοῦ ἐμφαγὼν ἀπεπνίγην.
ΚΑΛ.: Τὸ δὲ ἐμὸν παράδοξόν τι ἐγένετο. Οἶσθα γὰρ καὶ σύ που Πτοιόδωρον τὸν γέροντα;
ΖΗΝ.: Τὸν ἄτεκνον, τὸν πλούσιον;
ΚΑΛ.: Ἐκεῖνον αὐτὸν ἀεὶ ἐθεράπευον ὑπισχνούμενον ἐπ᾽ ἐμοὶ τεθνήξεσθαι. Ἐπεὶ δὲ ὑπὲρ τὸν Τιθωνὸν ὁ γέρων ἔζη, ἐπίτομόν τινα ὁδὸν ἐπὶ τὸν κλῆρον ἐξηῦρον· πριάμενος γὰρ φάρμακον ἀνέπεισα τὸν οἰνοχόον, ἐπειδὰν τάχιστα ὁ Πτοιόδωρος αἰτήσῃ πιεῖν, ἐμβαλόντα εἰς κύλικα ἕτοιμον ἔχειν αὐτὸ καὶ ἐπιδοῦναι αὐτῷ· εἰ δὲ τοῦτο ποιήσει, ἐλεύθερον ἐπωμοσάμην ἀφήσειν αὐτόν.
ΖΗΝ.: Τί οὖν ἐγένετο; Πάνυ γάρ τι παράδοξον ἐρεῖν ἔοικας.
ΚΑΛ.: Ἐπεὶ τοίνυν λουσάμενοι ἥκομεν, δύο δὴ ὁ μειρακίσκος κύλικας ἑτοίμους ἔχων οὐκ οἶδ᾽ ὅπως ἐμοὶ μὲν τὸ φάρμακον, Πτοιοδώρῳ δὲ τὸ ἀφάρμακτον ἔδωκεν· εἶτα ὁ μὲν ἔπινεν, ἐγὼ δὲ αὐτίκα μάλα ἐκτάδην ἐκείμην ὑποβολιμαῖος ἀντ᾽ ἐκείνου νεκρός. Τί τοῦτο γελᾷς, ὦ Ζηνόφαντε; Καὶ μὴν οὐκ ἔδει γε ἑταίρῳ ἀνδρὶ ἐπιγελᾶν.
Λουκιανός, Νεκρικοὶ Διάλογοι 17 (διασκευή)
Ο Λουκιανός έζησε τον 2ο αιώνα μ.Χ. και έγραψε δεκάδες σατιρικά έργα όπου κοροϊδεύει τα ανθρώπινα ελαττώματα: την απληστία, τη ματαιοδοξία, τη δεισιδαιμονία. Στους «Νεκρικούς Διαλόγους» φαντάζεται νεκρούς που συζητούν στον Άδη και αποκαλύπτουν, χωρίς πια να έχουν λόγο να κρύβονται, την αληθινή τους ζωή.
Ο μύθος του Τιθωνού
Η Ηώς, η θεά της αυγής, ερωτεύτηκε τον Τιθωνό, γιο του βασιλιά της Τροίας Λαομέδοντα. Αφού τον απήγαγε, παρακάλεσε τον Δία να του χαρίσει την αθανασία. Ξέχασε, όμως, να ζητήσει να παραμείνει για πάντα νέος· έτσι, όταν ο Τιθωνός άρχισε να γερνά, η θεά έπαψε να τον επιθυμεί και τελικά τον μεταμόρφωσε σε τζίτζικα.
Στο κείμενο η λέξη «φάρμακον» δεν σημαίνει «φάρμακο» όπως σήμερα, αλλά «δηλητήριο». Η αρχαία λέξη είχε και τις δύο σημασίες, θετική και αρνητική — γι᾽ αυτό χρειάζεται πάντα τα συμφραζόμενα για να καταλάβουμε ποια εννοεί.
Ερωτήσεις
- Ποια ήταν η «σύντομη οδός» που ανακάλυψε ο Καλλιδημίδης για την κληρονομιά του Πτοιοδώρου;
- Ποια ήταν η κατάληξη του σχεδίου του Καλλιδημίδη;
- Ποια παροιμία σάς θυμίζει το πάθημα του Καλλιδημίδη;