Ετυμολογικά: Παραγωγή ουσιαστικών από ρήματα 📜
Πολλά ουσιαστικά δεν είναι «αυτόνομες» λέξεις, αλλά παράγονται από ρήματα, δηλαδή φτιάχνονται προσθέτοντας μια κατάληξη στο θέμα ενός ρήματος. Αυτό συμβαίνει και στη νέα ελληνική: από το ρήμα «διδάσκω» παίρνουμε το ουσιαστικό «δάσκαλος»!
Τα ουσιαστικά που παράγονται από ρήματα μπορεί να δηλώνουν:
- το πρόσωπο που κάνει την ενέργεια
- την ίδια την ενέργεια, ένα πάθος ή μια κατάσταση
- το αποτέλεσμα μιας ενέργειας
- ένα όργανο ή μέσο
- έναν τόπο
Ουσιαστικά που δηλώνουν το πρόσωπο που ενεργεί 🧑⚖️
Η λέξη κριτής του κειμένου της ενότητας προέρχεται από το ρήμα κρίνω (κριτής < κρίνω) και δηλώνει αυτόν που κρίνει, δηλαδή το πρόσωπο που κάνει την ενέργεια. Ίδια λογική έχει και η ν.ε. λέξη «κριτής» σε έναν διαγωνισμό!
| Κατάληξη | Παράδειγμα | Σημερινή λέξη που θυμίζει |
|---|---|---|
| -εύς | γραφεύς < γράφω | γραφέας |
| -ός | ἀρωγός < ἀρήγω (= βοηθώ) | αρωγός (σε καταστροφή) |
| -της | κριτής < κρίνω | κριτής (σε διαγωνισμό) |
| -άς | φυγάς < φεύγω | φυγάς |
| -μών | ἡγεμών < ἡγέομαι, ἡγοῦμαι | ηγεμόνας |
| -τήρ | σωτήρ < σῴζω | σωτήρας |
| -τωρ | πράκτωρ < πράττω | πράκτορας |
Ουσιαστικά που δηλώνουν ενέργεια, πάθος, κατάσταση ή αποτέλεσμα ✍️
Το ουσιαστικό φυγή που απαντά στο κείμενο της ενότητας προέρχεται από το θέμα φυγ- του ρήματος φεύγω και δηλώνει ενέργεια (την πράξη του να φεύγεις). Το ουσιαστικό φύσις (< ρ. φύω) δηλώνει κατάσταση.
α. Ενέργεια, πάθος, κατάσταση
| Κατάληξη | Παράδειγμα |
|---|---|
| -σις | φύσις < φύω |
| -σία | δοκιμασία < δοκιμάζω |
| -ή | φυγή < φεύγω |
| -ά | χαρά < χαίρω |
| -ία | μανία < μαίνομαι |
| -ε-ία | βασιλεία < βασιλεύω (κυρίως από ρήματα σε -εύω) |
| -ος | τρόμος < τρέμω |
| -μός | ὀδυρμός < ὀδύρομαι |
| -(ε)τός | τρυγητός < τρυγάω, τρυγῶ |
β. Αποτέλεσμα μιας ενέργειας
| Κατάληξη | Παράδειγμα |
|---|---|
| -μα | ποίημα < ποιέω, ποιῶ |
| -μη | γραμμή < γράφω |
| -oς | ψεῦδος < ψεύδομαι |
Η κατάληξη -της που δίνει το «κριτής» είναι πολύ παραγωγική ακόμα και σήμερα: μαθη-τής, εργά-της, οδηγη-τής! Κάθε φορά που φτιάχνουμε μια νέα λέξη επαγγέλματος στα ελληνικά, συχνά χρησιμοποιούμε την ίδια κατάληξη που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι πριν από χιλιάδες χρόνια. 🎓
Δύο λέξεις μπορεί να μοιάζουν, αλλά να δηλώνουν διαφορετικό πράγμα ανάλογα με την κατάληξη: το ποίημα (-μα) είναι το αποτέλεσμα, ό,τι γράφτηκε· ενώ αν το ρήμα «ποιῶ» πάρει άλλη κατάληξη μπορεί να δηλώσει την ίδια την ενέργεια. Πρόσεχε πάντα ΤΙ ακριβώς δηλώνει η κατάληξη! ⚠️