Το Έδαφος και το Υπέδαφος 🌱

Όταν ήσουν μικρό παιδί, σίγουρα έπαιζες με το χώμα: το σκάλιζες, το έσκαβες, έφτιαχνες λάσπη και λερωνόσουν. Το χώμα είναι ένα τμήμα αυτού που ονομάζουμε έδαφος. Ήδη γνωρίζεις από την εμπειρία σου ότι στο έδαφος φύονται φυτά και ζουν μυρμήγκια, σκουλήκια και άλλα ζωύφια. Το έδαφος είναι ένα ολόκληρο σύστημα, όπου η ζωή και τα υπόλοιπα συστατικά αλληλεπιδρούν και φτάνουν σε ισορροπία.

Τι περιέχει το χώμα

Δύο απλά πειράματα μας δείχνουν από τι αποτελείται το χώμα:

Αν τοποθετήσουμε χώμα σε ένα ποτήρι ζέσεως, το σκεπάσουμε με ύαλο ωρολογίου και το θερμάνουμε, μετά από λίγο η ύαλος θαμπώνει. Αυτό οφείλεται στην υγροποίηση των υδρατμών που εξατμίστηκαν από το νερό που περιέχει το χώμα — δηλαδή το πείραμα αποδεικνύει ότι το χώμα περιέχει νερό.

Αν τοποθετήσουμε χώμα πάνω σε γάζα μέσα σε ένα χωνί, το φωτίσουμε με λάμπα και από κάτω βάλουμε διάλυμα αλκοόλης, την επόμενη μέρα θα δούμε ότι μέσα στο διάλυμα έχουν πέσει μικρά ζωύφια. Επίσης, στο χώμα βλέπουμε σχεδόν πάντα κομμάτια από φύλλα, κορμούς και ρίζες. Από αυτό διαπιστώνουμε ότι το έδαφος περιέχει και οργανισμούς, φυτικούς και ζωικούς.

Το έδαφος στο σύνολό του

Το έδαφος είναι σαν την «επιδερμίδα» του στερεού φλοιού της Γης. Αν και η σύσταση, το χρώμα, η υγρασία και τα θρεπτικά συστατικά του εδάφους μεταβάλλονται από τόπο σε τόπο, μπορούμε να πούμε ότι σχεδόν όλα τα εδάφη αποτελούνται από:

• ανόργανα υλικά (χαλίκια, άμμο, λάσπη, νερό, αέρα κ.ά.),
• νεκρή οργανική ύλη (υπολείμματα ριζών, φύλλων, οργανισμών κ.ά.),
• πλήθος μικροοργανισμών (βακτήρια).

Η ανάπτυξη των φυτών εξαρτάται από το είδος του εδάφους, την υγρασία του και την περιεκτικότητά του σε θρεπτικά συστατικά. Από τα φυτά, με τη σειρά τους, εξαρτάται η ύπαρξη των φυτοφάγων και των σαρκοφάγων ζώων.

Στα πρώτα στάδια της στερεοποίησης του φλοιού της Γης δεν υπήρχε έδαφος — η Γη καλυπτόταν από βράχια και νερά. Το έδαφος είναι ένα σύστημα που σχηματίστηκε από την αλληλεπίδραση των ζωντανών οργανισμών με τα βράχια, το νερό και τον αέρα. Μέσα από μια πολύ μακροχρόνια διαδικασία σχηματίστηκε σταδιακά το έδαφος που βλέπουμε σήμερα.

Το υπέδαφος

Το συμπαγές στρώμα που βρίσκεται κάτω από το έδαφος λέγεται υπέδαφος. Το υπέδαφος αποτελείται από πετρώματα, όπως ο ασβεστόλιθος, ο γρανίτης και το μάρμαρο. Τα πετρώματα με τη σειρά τους αποτελούνται από ορυκτά, τα οποία έχουν καθορισμένη χημική σύσταση.

Οι ονομασίες των ορυκτών σχετίζονται πολλές φορές με κάποιες από τις ιδιότητές τους, όπως το χρώμα. Για παράδειγμα, ο αιματίτης έχει κόκκινο χρώμα, το οποίο οφείλεται στο οξείδιο του σιδήρου ($Fe_2O_3$) που περιέχει. Ο αιματίτης χρησιμοποιήθηκε από τους Έλληνες αγγειογράφους του 5ου αιώνα π.Χ. για την απεικόνιση μορφών πάνω σε μαύρο φόντο — από το χρώμα των μορφών, τα αγγεία αυτά ονομάστηκαν ερυθρόμορφα.

Τα ορυκτά που περιέχουν μέταλλα σε οικονομικά εκμεταλλεύσιμη ποσότητα ονομάζονται μεταλλεύματα. Για παράδειγμα, από το μετάλλευμα βωξίτη ($Al_2O_3$) παράγεται το μέταλλο αλουμίνιο.

Το πετρέλαιο, οι γαιάνθρακες και το φυσικό αέριο, αν και είναι μείγματα, χαρακτηρίζονται ως ορυκτά καύσιμα, επειδή εξορύσσονται από το υπέδαφος.

Ο ελληνικός ορυκτός πλούτος

Οι πρώτες ύλες που υπάρχουν στο υπέδαφος μιας χώρας αποτελούν τον ορυκτό πλούτο της. Ο ορυκτός πλούτος περιλαμβάνει τα μεταλλεύματα (π.χ. τον χρωμίτη), ορισμένα πετρώματα (π.χ. τα μάρμαρα) και τα προϊόντα λατομείου (χαλίκια, άμμος).

Η Ελλάδα παράγει σημαντικό ποσοστό της παγκόσμιας παραγωγής αλουμινίου και νικελίου.

Τα κυριότερα μεταλλεύματα της Ελλάδας

Τα κυριότερα ορυκτά καύσιμα της χώρας μας είναι ο λιγνίτης (π.χ. στη Μεγαλόπολη), η τύρφη (στη Χαλκιδική) και το πετρέλαιο (στη Θάσο). Όσον αφορά τα προϊόντα λατομείου, εκτός από τα αδρανή οικοδομικά υλικά, περίφημα είναι τα γνωστά από την αρχαιότητα ελληνικά μάρμαρα, τα οποία είναι κρύσταλλοι ανθρακικού ασβεστίου, $CaCO_3$, με διάφορες προσμείξεις.