26η Ενότητα: χ — Παράλληλα Κείμενα 🕊️
Β΄. Παράλληλα κείμενα
Η στάση του Οδυσσέα απέναντι στους νεκρούς μνηστήρες —η άρνησή του να καυχηθεί πάνω από σκοτωμένους— δεν είναι μεμονωμένη ιδέα, αλλά μέρος μιας διαχρονικής ηθικής αρχής που εντοπίζεται σε πολλά κείμενα της αρχαίας και της νεότερης γραμματείας: ο σεβασμός προς τον νεκρό, ακόμη κι αν ήταν εχθρός.
- «Όμως ο Αχιλλέας, αφού την πήρε τη ζωή του θείου Έκτορα, / τον έδεσε στο άρμα του και γύρω από τον τάφο του φίλου του / τον έσερνε» (Ιλιάδα, Ω 50-52, 8ος αι. π.Χ.)
Ο Αχιλλέας, σε αντίθεση με τον Οδυσσέα, δεν δείχνει κανέναν σεβασμό στον νεκρό Έκτορα: τον σέρνει δεμένο πίσω από το άρμα του γύρω από τον τάφο του φίλου του Πάτροκλου. Η σύγκριση αναδεικνύει πόσο διαφορετική είναι η στάση του Οδυσσέα, που συγκρατεί την Ευρύκλεια από την καύχηση.
-
«δεν είναι κιόλας όσιο, μπροστά σε σκοτωμένους να καυχιέσαι» (Οδύσσεια, χ 440, 2-3 δεκαετίες αργότερα)
-
«ανέντιμο είναι να ονειδίζεις νεκρούς» (Αρχίλοχος, 7ος αι. π.Χ.)
-
τὸν τεθνηκότα μὴ κακολογεῖν (Χίλων, 6ος αι. π.Χ.)
Ο Χίλων ήταν ένας από τους λεγόμενους «Επτά Σοφούς» της αρχαϊκής Ελλάδας, φημισμένους για σύντομες, πυκνές ρήσεις που λειτουργούσαν σαν κανόνες ζωής. Η ρήση του για τον σεβασμό στους νεκρούς επαναλαμβάνει, αιώνες μετά τον Όμηρο, την ίδια ηθική αρχή.
-
«είναι φοβερό να καυχιέται κανείς πάνω σε ανθρώπους που μόλις σκοτώθηκαν» (Κρατίνος, 5ος αι. π.Χ.)
-
ὁ ἀποθανὼν δεδικαίωται (Απ. Παύλος, Καινὴ Διαθήκη, Πρὸς Ρωμαίους ς΄, 7)
-
Και το δίκαιο του πολέμου στα νεότερα χρόνια επιβάλλει σεβασμό στους νεκρούς.
Από τον 8ο αιώνα π.Χ. (Ιλιάδα) μέχρι τη χριστιανική εποχή και τη σύγχρονη νομοθεσία περί πολέμου, η ιδέα ότι ο νεκρός —ακόμη κι ο εχθρός— αξίζει σεβασμό επιβεβαιώνεται ξανά και ξανά. Η επιμονή αυτής της αρχής σε τόσο διαφορετικές εποχές δείχνει πόσο θεμελιώδης θεωρούνταν για την ανθρώπινη κοινωνία.