🗺️ Παράλληλα Κείμενα 🚢
Ι. Αποσπάσματα στα οποία εφαρμόζεται η τεχνική των «άστοχων ερωτημάτων»
α. Από τη συνομιλία του Οδυσσέα με τον Αγαμέμνονα
"Ατρείδη τιμημένε, ω Αγαμέμνονα, [...]
ποια μοίρα να σε δάμασε, ποιος ανελέητος θάνατος;
Μήπως σε τσάκισε ο Ποσειδώνας στα καράβια σου,
σ' άρπαξε θύελλα φριχτή, μ' ανέμους φοβερούς;
μήπως σε χάλασαν εχθροί επάνω στη στεριά,
που γύρεψες να κόψεις βόδια, ή όμορφο κοπάδι γιδοπρόβατα;
ή πολεμώντας για μια πόλη τειχισμένη; ή για γυναίκες;"
Έτσι του μίλησα, κι εκείνος μου αποκρίθηκε με το όνομά μου:
"Βλαστάρι του Διός, γιε του Λαέρτη, πολυμήχανε Οδυσσέα,
όχι, μήτε ο Ποσειδώνας στα καράβια μου με τσάκισε,
με θύελλα φριχτή, μ' ανέμους φοβερούς,
μήτε κι εχθροί με χάλασαν κάπου σε μια στεριά·
ο Αίγισθος συντέλεσε τη μοίρα του θανάτου μου,
αυτός με σκότωσε, μαζί κι η δολερή γυναίκα μου· [...]"
β. Από ένα δημοτικό τραγούδι της ξενιτιάς
–Γιατί δακρύζεις, λυγερή, και βαριαναστενάζεις;
Μήνα πεινάς, μήνα διψάς, μην έχεις κακή μάνα;
–Μήτε πεινώ, μήτε διψώ, μήτε έχω κακή μάνα·
ξένε μου, κι αν εδάκρυσα κι αν βαριαναστενάζω,
τον άντρα έχω στην ξενιτιά και λείπει δέκα χρόνους.
(Ν. Πολίτης, Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού, αρ. 84, στ. 11-5)
Στην τεχνική των άστοχων ερωτημάτων, εκείνος που ρωτά κάνει διάφορες λογικές αλλά λανθασμένες υποθέσεις για την αιτία ενός γεγονότος. Εκείνος που απαντά τις απορρίπτει μία μία, ώστε στο τέλος να δώσει με έμφαση τη σωστή απάντηση. Είναι τυπικό θέμα τόσο της επικής ποίησης όσο και των δημοτικών μας τραγουδιών.
ΙΙ. Ο μύθος του Αϊ-Λια
Ο Αϊ-Λιας, επειδή έπαθε πολλά στη θάλασσα και πολλές φορές εκόντεψε να πνιγεί, βαρέθηκε τα ταξίδια και αποφάσισε να πάει σε μέρος όπου δεν ξέρουν τι είναι θάλασσα και τι είναι καράβια. Παίρνει λοιπόν στον ώμο το κουπί του και βγαίνει στη στεριά, και όποιον συναντούσε τον ρωτούσε τι είναι αυτό που κουβαλάει. Όσο του έλεγαν «κουπί», τραβούσε ψηλότερα, ώσπου έφτασε στην κορυφή του βουνού. Ρωτά τους ανθρώπους που βρήκε εκεί τι είναι, και του λένε «ξύλο». Κατάλαβε λοιπόν πως αυτοί δεν είχαν δει ποτέ τους κουπί, και έμεινε μαζί τους εκεί ψηλά.
(Ε. Κακριδή, Η διδασκαλία των ομηρικών επών, ΟΕΔΒ, Αθήνα 1988, σ. 240)
Ο μύθος του Αϊ-Λια μοιάζει πολύ με την προφητεία του Τειρεσία προς τον Οδυσσέα: και στις δύο περιπτώσεις ένας άνθρωπος ταξιδεύει στη στεριά κρατώντας κουπί, μέχρι να συναντήσει ανθρώπους που δεν αναγνωρίζουν το αντικείμενο. Ο λαϊκός μύθος όμως δεν αφορά εξιλέωση κάποιου θεού, αλλά προσπαθεί να εξηγήσει γιατί κάποιοι άνθρωποι επέλεξαν να ζήσουν μακριά από τη θάλασσα.
ΙΙΙ. Δημοτικά τραγούδια του Κάτω Κόσμου
α. Στον Κάτω Κόσμο
κόρη της μάνας δεν μιλεί, μηδέ στην κόρη η μάνα,
μηδέ τα τέκνα στους γονιούς, μηδέ οι γονιοί στα τέκνα,
κι ο βασιλιάς ακόμα εκεί με όλους μας είναι ίδια.
Εκεί τα σπίτια είν' σκοτεινά, οι τοίχοι αραχνιασμένοι,
εκεί μεγάλοι και μικροί είναι ανακατεμένοι.
(Ι.Θ. Κακριδής, Ομηρικά Θέματα, σ. 96, Αθήνα 1954)
β. Στα Τάρταρα
Κάτου στα Τάρταρα της γης τα κρυοπαγωμένα
μοιρολογούν οι λυγερές και κλαιν' τα παλικάρια.
γ. Ο Απάνω Κόσμος
Και τι παράπον' έχομ' μεις εις τον Απάνω Κόσμο,
που με τον ήλιο βλέπομε και με το φως δειπνούμε;
Στον Άδ' αέρας δεν φυσά και ήλιος δεν προβαίνει·
όλα πικρά είν' στην Κάτω Γη, γιατί δεν ξημερώνει,
γιατί δεν κράζει πετεινός, δεν κελαηδεί τ' αηδόνι.
(Αναστασιάδης, ό.π., σσ. 176-177)
Η εικόνα του Κάτω Κόσμου ως τόπου σκοταδιού, σιωπής και θλίψης, όπου χάνονται οι δεσμοί ανάμεσα σε γονείς και παιδιά, δεν εμφανίζεται μόνο στον Όμηρο. Επιβιώνει αιώνες αργότερα και στα δημοτικά μοιρολόγια, που περιγράφουν τον Κάτω Κόσμο με παρόμοιο τρόπο: σκοτεινό, χωρίς ήλιο και χωρίς φωνές πουλιών.