Παράλληλο Κείμενο: Ο Μενέλαος και η Ειδοθέα 🌊
Το ακόλουθο απόσπασμα προέρχεται από τη συνάντηση του Μενέλαου με την Ειδοθέα. Ο Μενέλαος ήταν αποκλεισμένος στο νησάκι Φάρος, απέναντι από την Αίγυπτο, χωρίς να μπορεί να αναχωρήσει επειδή δεν φυσούσε άνεμος. Η Ειδοθέα τον συμβούλεψε να πάρει πληροφορίες για τον νόστο του από τον πατέρα της, τον θαλάσσιο γέροντα Πρωτέα.
Η Ειδοθέα θυμίζει έντονα την κόρη των παραμυθιών που συμπαραστέκεται στον ξένο ήρωα, συχνά κρυφά από τον ίδιο της τον πατέρα. Είναι ένα μοτίβο που συναντάμε και στη Ναυσικά: μια νεαρή γυναικεία μορφή στέκεται δίπλα στον ταλαιπωρημένο άντρα και του ανοίγει τον δρόμο για τον νόστο του.
«[...] Είκοσι μέρες οι θεοί μ᾽ είχανε εκεί κλεισμένον, μήτε έπαιρνε απ᾽ τη θάλασσα αγέρας να φυσήξει, που τα καράβια στου γιαλού ξεπροβοδάει τα πλάτια. Θα μας σωνόντανε οι θροφές και των αντρών το θάρρος, αν μια θεά δε μ᾽ έσωνε, πονώντας, η Ειδοθέα, του γέρου του θαλασσινού η κόρη του Πρωτέα, που την καρδιά της τάραξα στα τρυφερά της στήθια. Με βρήκε που παράδερνα αλάργα απ᾽ τους συντρόφους [...].
Σιμά μου στάθηκε η θεά και μου ᾽πε δυο της λόγια· “Τόσο πολύ είσαι αστόχαστος κι άμυαλος, ξένε, τόσο, ή θέλοντας αναμελάς και χαίρεσαι στα πάθια, έτσι όπως χάνεσαι καιρό μες στο νησί κλεισμένος κι ούτε άκρη δεν μπορείς να βρεις κι οι ναύτες σου δειλιάζουν;” Είπε και της απάντησα κι εγώ με δυο μου λόγια· “Θα σου τα πω μετά χαράς, όποια θεά κι αν είσαι, πως δεν το θέλει η γνώμη μου να χάνω τον καιρό μου, μα στους θεούς αμάρτησα που κατοικούν στα ουράνια. Μόν᾽ έλα τώρα να μου πεις —όλα οι θεοί τα ξέρουν— ποιος έτσι μ᾽ έδεσε θεός και μου ᾽κλεισε τον δρόμο, και πώς θα φύγω στον γιαλό τον ψαροθρόφο απάνω;”»
Ο Μενέλαος, όπως και ο Οδυσσέας μπροστά στη Ναυσικά, δεν ξέρει αρχικά αν μιλά σε θνητή ή σε θεά — γι᾽ αυτό και απευθύνεται στην Ειδοθέα με τη φράση «όποια θεά κι αν είσαι». Αυτή η αβεβαιότητα είναι κοινό μοτίβο στην Οδύσσεια όποτε ένας ήρωας συναντά μια άγνωστη γυναικεία μορφή σε δύσκολη στιγμή του ταξιδιού του.
Είπα, κι η λατρευτή θεά μ᾽ απάντησε έτσι πάλε· “Μετά χαράς σου, ξένε, αυτά θα σου τα πω όπως είναι. Εδώ συχνάζει ένας θεός και του πελάγου γέρος, άψευτος απ᾽ την Αίγυπτο προφήτης, ο Πρωτέας, που ξέρει όλης της θάλασσας τα βάθη κι είναι δούλος του Ποσειδώνα. Λένε αυτός πατέρας μου πως είναι.
Αν συ, καρτέρι σταίνοντας, μπορέσεις να τον πιάσεις, αυτός τον δρόμο θα σου πει, του ταξιδιού το μάκρος και στην πατρίδα πώς θα πας μες στ᾽ αφρισμένο κύμα. [...]”»
(Μετάφραση Ζήσιμου Σίδερη)
Ο Πρωτέας χαρακτηρίζεται «άψευτος», δηλαδή δεν λέει ποτέ ψέματα, αλλά μιλά μόνο όταν πιαστεί με τέχνασμα — γι᾽ αυτό και η Ειδοθέα συμβουλεύει τον Μενέλαο να του στήσει καρτέρι. Ο ρόλος του Πρωτέα εδώ είναι αντίστοιχος με τον ρόλο που θα παίξει αργότερα η Αρήτη για τον Οδυσσέα: και οι δύο κατέχουν τη γνώση ή τη δύναμη που θα χαρίσει τον νόστο στον ήρωα.
Σύγκριση με τον Ρόλο της Ναυσικάς 🔗
Η Ειδοθέα και η Ναυσικά μοιράζονται έναν κοινό ρόλο μέσα στην Οδύσσεια: και οι δύο είναι γυναικείες μορφές που εμφανίζονται τη στιγμή που ένας ήρωας βρίσκεται σε αδιέξοδο και του δείχνουν τον δρόμο προς τον νόστο. Υπάρχουν όμως και σημαντικές διαφορές. Η Ειδοθέα είναι η ίδια θεά, ενώ η Ναυσικά είναι θνητή βασιλοπούλα. Η Ειδοθέα δίνει στον Μενέλαο έμμεση βοήθεια, καθοδηγώντας τον να αποσπάσει τη γνώση από τον πατέρα της με τέχνασμα, ενώ η Ναυσικά βοηθά τον Οδυσσέα άμεσα, με τη δική της πρωτοβουλία και εξουσία ως βασιλοπούλα. Τέλος, η Ειδοθέα ενεργεί χωρίς να αναφέρεται σχέση της με τον πατέρα της σε αυτό το σημείο, ενώ η Ναυσικά παραμένει σε πλήρη αρμονία με την οικογένειά της, καθώς προτείνει στον Οδυσσέα να ζητήσει τη βοήθεια των ίδιων της των γονιών.
Μην μπερδεύεις τον ρόλο των δύο γυναικών: η Ειδοθέα λειτουργεί ως πηγή μυστικής γνώσης, ενώ η Ναυσικά λειτουργεί ως πηγή έμπρακτης φιλοξενίας. Το κοινό στοιχείο είναι ότι και οι δύο σκηνές δείχνουν πως στην Οδύσσεια ο νόστος του ήρωα συχνά περνά μέσα από τη βοήθεια μιας γυναικείας μορφής.