Το Προοίμιο της Οδύσσειας ⛵
Το πρώτο μέρος: η «Τηλεμάχεια»
Στο πρώτο μέρος της Οδύσσειας ο Τηλέμαχος, ενθαρρυμένος από τη θεά Αθηνά, αναλαμβάνει πρωτοβουλίες τόσο για να προστατέψει την πατρική του περιουσία όσο και για να αναζητήσει τον αγνοούμενο πατέρα του.
Οι πρώτες τέσσερις ραψωδίες της Οδύσσειας (α έως δ) ονομάζονται «Τηλεμάχεια», επειδή πρωταγωνιστής τους δεν είναι ο Οδυσσέας, αλλά ο γιος του. Ο Τηλέμαχος περνά εδώ από την ανωριμότητα στην ενηλικίωση.
Κύρια θέματα της ενότητας
- Το κυρίως προοίμιο: παρουσίαση του Οδυσσέα (στίχοι 1-13)
- Το δεύτερο προοίμιο: η αρχή της ιστορίας του ήρωα (στίχοι 14-25)
Περίληψη της α΄ ραψωδίας
Θεῶν ἀγορά. Ἀθηνᾶς παραίνεσις πρὸς Τηλέμαχον. Μνηστήρων εὐωχία — δηλαδή: η συνέλευση των θεών, οι συμβουλές της Αθηνάς προς τον Τηλέμαχο, και το φαγοπότι των μνηστήρων.
Ο ποιητής παρουσιάζει τον πρωταγωνιστή του έργου του με τις βασικές του ιδιότητες, ενώ η Μούσα αρχίζει την εξιστόρηση των περιπετειών του Οδυσσέα από την ακούσια παραμονή του στην Ωγυγία.
Οι θεοί αποφασίζουν στον Όλυμπο να βοηθήσουν τον Οδυσσέα να επιστρέψει στην Ιθάκη και η Αθηνά καταστρώνει αμέσως ένα διπλό σχέδιο: ο Ερμής να μεταβεί στην Ωγυγία και να ανακοινώσει στην Καλυψώ την απόφαση των θεών για τον νόστο του Οδυσσέα, ενώ η Αθηνά να κατέβει στην Ιθάκη και να παρακινήσει τον Τηλέμαχο να αναλάβει πρωτοβουλίες ως κύριος του σπιτιού: να απαιτήσει να φύγουν από το παλάτι οι μνηστήρες της μητέρας του, που κατατρώγουν την περιουσία του, και να ταξιδέψει για να ζητήσει πληροφορίες για τον πατέρα του. Η θεά πραγματοποίησε πρώτη το μέρος που αφορούσε την ίδια και πέτυχε τον στόχο της.
Το κυρίως προοίμιο (στίχοι 1-13) σκιαγραφεί τον χαρακτήρα του Οδυσσέα σε γενικές γραμμές. Το δεύτερο προοίμιο (στίχοι 14-25) δεν λέει τίποτα καινούργιο για τον ήρωα· καθορίζει μόνο το σημείο από το οποίο ξεκινά η αφήγηση — δηλαδή τη στιγμή που ο Οδυσσέας είναι φυλακισμένος στην Ωγυγία.
Το κυρίως προοίμιο στο αρχαίο κείμενο
῎Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ
πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσε·
πολλῶν δ᾽ ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω,
πολλὰ δ᾽ ὅ γ᾽ ἐν πόντῳ πάθεν ἄλγεα ὃν κατὰ θυμόν,
ἀρνύμενος ἥν τε ψυχὴν καὶ νόστον ἑταίρων.
ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ὣς ἑτάρους ἐρρύσατο, ἱέμενός περ·
αὐτῶν γὰρ σφετέρῃσιν ἀτασθαλίῃσιν ὄλοντο,
νήπιοι, οἳ κατὰ βοῦς Ὑπερίονος Ἠελίοιο
ἤσθιον· αὐτὰρ ὁ τοῖσιν ἀφείλετο νόστιμον ἦμαρ.
τῶν ἁμόθεν γε, θεά, θύγατερ Διός, εἰπὲ καὶ ἡμῖν.
Το κυρίως προοίμιο: μετάφραση
Τον άντρα, Μούσα, τον πολύτροπο να μου ανιστορήσεις, που βρέθηκε
ως τα πέρατα του κόσμου να γυρνά, αφού της Τροίας
πάτησε το κάστρο το ιερό.
Γνώρισε πολιτείες πολλές, έμαθε πολλών ανθρώπων τις βουλές,
κι έζησε, καταμεσής στο πέλαγος, πάθη πολλά που τον σημάδεψαν,
σηκώνοντας το βάρος για τη δική του τη ζωή και των συντρόφων του
τον γυρισμό. Κι όμως δεν μπόρεσε, που τόσο επιθυμούσε,
να σώσει τους συντρόφους.
Γιατί εκείνοι χάθηκαν απ' τα δικά τους τα μεγάλα σφάλματα,
νήπιοι και μωροί, που πήγαν κι έφαγαν τα βόδια
του υπέρλαμπρου Ήλιου· κι αυτός τους άρπαξε του γυρισμού τη μέρα.
Από όπου θες, θεά, ξεκίνα την αυτή την ιστορία, κόρη του Δία,
και πες την και σ' εμάς.
Ο ποιητής ξεκινά την επίκληση στη Μούσα («Τον άντρα, Μούσα...») και την κλείνει ζητώντας ξανά από τη Μούσα να μιλήσει («και πες την και σ' εμάς»). Αυτή η τεχνική, όπου ένα κομμάτι του κειμένου τελειώνει όπως άρχισε, ονομάζεται κυκλικό σχήμα και δίνει στο προοίμιο μια αίσθηση ολοκληρωμένης ενότητας.
Η αρχή της ιστορίας του ήρωα
Τότε λοιπόν οι άλλοι, όσοι ξέφυγαν τον άθλιο όλεθρο, όλοι τους ήσαν
σπίτι τους, γλιτώνοντας κι απ᾿ του πολέμου κι απ᾿ της θάλασσας τη μάχη.
Μόνο εκείνον, που τον παίδευε πόθος διπλός, του γυρισμού
και της γυναίκας του, τον έκρυβε κοντά της μια νεράιδα,
η Καλυψώ, θεά σεμνή κι αρχοντική, στις θολωτές σπηλιές της,
γιατί τον ήθελε δικό της.
Κι όταν, με του καιρού τ᾽ αλλάγματα, ο χρόνος ήλθε που του ορίσαν οι θεοί
να δει κι αυτός το σπίτι του, να φτάσει στην Ιθάκη,
ούτε κι εκεί δεν έλειψαν οι αγώνες, κι ας ήταν πια με τους δικούς του.
Ωστόσο οι θεοί τώρα τον συμπαθούσαν, όλοι εκτός του Ποσειδώνα·
αυτός σφοδρό κρεμούσε τον θυμό του πάνω στον θεϊκό Οδυσσέα,
προτού πατήσει της πατρίδας του το χώμα.
Το «in medias res» είναι λατινική φράση που σημαίνει «στη μέση των πραγμάτων». Ο ποιητής δεν αφηγείται τα γεγονότα με χρονολογική σειρά από την αρχή, αλλά ξεκινά από ένα κρίσιμο σημείο της ιστορίας· τα προηγούμενα γεγονότα (η άλωση της Τροίας, οι περιπέτειες του Οδυσσέα ως τότε) θα αφηγηθούν αργότερα.
Το ξανασμίξιμο των συζύγων αποτελεί έναν από τους βασικούς στόχους της Οδύσσειας.