Η μεγάλη σφαγή του Ηρακλείου και η λύση του Κρητικού Ζητήματος 🗡️
Για την ομαλή μετάβαση της εσωτερικής διοίκησης της Κρήτης από το σουλτανικό σύστημα στο νέο καθεστώς της αυτονομίας, έπρεπε να εγκατασταθούν στις διάφορες θέσεις οι νέοι υπάλληλοι του Εκτελεστικού της Κρήτης. Καθώς απόσπασμα του αγγλικού στρατού εγκαθιστούσε στο Ηράκλειο τους φορολογικούς υπαλλήλους το πρωί της 25ης Αυγούστου 1898, εξαγριωμένοι Τούρκοι, με την παρότρυνση των τουρκικών στρατιωτικών και διοικητικών αρχών, κινήθηκαν σε μια πρωτοφανούς αγριότητας σφαγή του άμαχου πληθυσμού, σε εμπρησμούς και λεηλασίες σπιτιών και καταστημάτων των χριστιανών. Μεταξύ των θυμάτων ήταν και ο Λυσίμαχος Καλοκαιρινός, Υποπρόξενος της Αγγλίας στο Ηράκλειο, καθώς και 17 Άγγλοι στρατιώτες. Ο αγγλικός στόλος αναγκάστηκε να κανονιοβολήσει την πόλη, ολοκληρώνοντας την καταστροφή.
Η βία της 25ης Αυγούστου 1898 δεν έπληξε μόνο τον άμαχο χριστιανικό πληθυσμό, αλλά και επίσημους εκπροσώπους ξένης δύναμης — έναν υποπρόξενο και δεκαεπτά στρατιώτες. Αυτό μετέτρεψε ένα τοπικό έκτροπο σε διεθνές περιστατικό, με άμεσες συνέπειες για την πορεία του Κρητικού Ζητήματος.
Οι συνέπειες της σφαγής
Η μεγάλη σφαγή του Ηρακλείου επέσπευσε τη λύση του Κρητικού Ζητήματος. Τα διεθνή ειδησεογραφικά πρακτορεία παρουσίασαν το δράμα της πόλης του Ηρακλείου με τα μελανότερα χρώματα και δημοσίευσαν καταλόγους των θυμάτων και των προσφύγων. Η πόλη τέθηκε υπό την αυστηρή επιτήρηση των στρατευμάτων των Μεγάλων Δυνάμεων και άρχισαν ανακρίσεις για την ανεύρεση και τιμωρία των πρωταιτίων. Το Εκτελεστικό της Κρήτης απηύθυνε αγωνιώδεις εκκλήσεις προς τον κρητικό λαό, σε μια προσπάθεια να συγκρατήσει τα εξημμένα πνεύματα, να ελέγξει με ψυχραιμία την κατάσταση και να επισπεύσει την τιμωρία των ενόχων, ικανοποιώντας το περί δικαίου αίσθημα του χριστιανικού στοιχείου.
Η έκκληση του Προέδρου του Εκτελεστικού
Ο Πρόεδρος του Εκτελεστικού Ιωάννης Σφακιανάκης απηύθυνε στις 7 Σεπτεμβρίου 1898 έκκληση προς τους χριστιανούς της Κρήτης, καλώντας τους σε αυτοσυγκράτηση ώστε να μην ανακοπεί η διπλωματική ενέργεια των Μεγάλων Δυνάμεων υπέρ του νησιού.
«Η στάσις μας πρέπει να είναι αυστηρώς αμυντική. Έχομεν μέγα συμφέρον να μη διαταράξωμεν την αρξαμένην ενέργειαν των Δυνάμεων, αλλά να αναμείνωμεν ησύχως το αποτέλεσμα και τότε να αποφασίσωμεν μετά ψυχραιμίας τον δρόμον που θα βαδίσωμεν...»
— Ιωάννης Σφακιανάκης, Πρόεδρος του Εκτελεστικού, προς τους χριστιανούς της Κρήτης (7/9/1898)
Η τιμωρία των ενόχων
Η διαδικασία της τιμωρίας των ενόχων άρχισε στις 8 Σεπτεμβρίου 1898. Απαγχονίστηκαν 17 σημαίνοντες τουρκοκρητικοί, που θεωρήθηκαν πρωταίτιοι και υποκινητές των βιαιοπραγιών, ενώ πολλοί άλλοι καταδικάστηκαν σε πολυετείς φυλακίσεις και εξορίες.
Το έγγραφο του Μητροπολίτη Ευμενίου
Ο Μητροπολίτης Κρήτης Ευμένιος Ξηρουδάκης απηύθυνε έγγραφο προς τον πρόξενο της Αγγλίας Sir Alfred Billioti, διαβεβαιώνοντάς τον ότι οι χριστιανοί, παρά τη βαριά θλίψη τους για τις τραγικές σκηνές του Ηρακλείου, δεν είχαν προβεί σε καμία αντεκδίκηση εναντίον μουσουλμάνων, και εξέφραζε την εμπιστοσύνη τους στην αγγλική αυστηρότητα και δικαιοσύνη.
«...δηλούμεν τη Υμετέρα Εξοχότητι ότι καίτοι πολυάριθμοι χριστιανοί από τοσούτων ημερών έχουσι συγκεντρωθή ενταύθα, εις ουδέν απολύτως διάβημα κατ' ουδενός μουσουλμάνου ούτε στρατιώτου ούτε πολίτου έχουσι προβή, ει και βαρέως φέρουσι και υπερμέτρως αλγούσι επί ταις του Ηρακλείου τραγικαίς σκηναίς, όπερ δεικνύει ότι βαθέως συναισθάνονται το κρίσιμον των περιστάσεων και συνάμα την απόλυτον πεποίθησιν επί την παροιμιώδη αγγλικήν αυστηρότητα και δικαιοσύνην...»
— Μητροπολίτης Κρήτης Ευμένιος Ξηρουδάκης, προς τον πρόξενο της Αγγλίας Sir Alfred Billioti
Μην μπερδεύεις τα δύο παραθέματα: η έκκληση προς αυστηρώς αμυντική στάση είναι του Ιωάννη Σφακιανάκη, Προέδρου του Εκτελεστικού — πολιτικού άρχοντα της αυτόνομης Κρήτης. Η διαβεβαίωση για την απουσία αντιποίνων εκ μέρους των χριστιανών προέρχεται από τον Μητροπολίτη Κρήτης Ευμένιο Ξηρουδάκη, τον ανώτατο εκκλησιαστικό ηγέτη του νησιού, και απευθύνεται στον Άγγλο πρόξενο.
Η αποχώρηση του τουρκικού στρατού
Παράλληλα με την τιμωρία των πρωταιτίων, οι Μεγάλες Δυνάμεις αποδέχθηκαν το πάγιο αίτημα των χριστιανών της Κρήτης για την απομάκρυνση του τουρκικού στρατού, παρά τις πολλές επιφυλάξεις και τις παρελκυστικές κινήσεις της αγγλικής διπλωματίας.
Ο δρόμος προς την ελευθερία είχε ανοίξει. Στις 2 Νοεμβρίου 1898 και ο τελευταίος Τούρκος στρατιώτης εγκατέλειπε οριστικά την Κρήτη. Στις 5 Νοεμβρίου 1898 οι Κρήτες κατέθεσαν τα όπλα, υπακούοντας στην εντολή του Εκτελεστικού, για να διευκολυνθεί η ομαλή μεταβίβαση της εξουσίας στον εντολοδόχο των Μεγάλων Δυνάμεων πρίγκιπα Γεώργιο, ο οποίος έφτασε στην Κρήτη ένα μήνα αργότερα, στις 9 Δεκεμβρίου 1898.
Λιθογραφία της εποχής με τίτλο «Η ανάστασις της Κρήτης» εικόνιζε μαζί τον σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ, τον Ιωάννη Σφακιανάκη, τον βασιλιά Γεώργιο Α', τον τσάρο Νικόλαο Β' της Ρωσίας, τη βασίλισσα Βικτωρία της Αγγλίας, τον Πρόεδρο της Γαλλικής Δημοκρατίας Φέλιξ Φωρ, τον βασιλιά της Ιταλίας Ουμβέρτο και την ίδια την Κρήτη μαζί με τον λαό της να συντρίβει τις αλυσίδες της δουλείας — μια εικαστική σύνοψη όλων των δυνάμεων που καθόρισαν την τύχη του νησιού.
Το τέλος της τουρκοκρατίας
Η μακραίωνη περίοδος της τουρκοκρατίας στην Κρήτη είχε τελειώσει. Ένα ιστορικό στιχούργημα της εποχής εκφράζει με τρόπο λιτό τη λαϊκή συγκίνηση για την οριστική απαλλαγή της Κρήτης από τη σουλτανική κυριαρχία:
Εσιγανέψαν οι καιροί κι επάψαν οι γι-ανέμοι,
Πάψαν και σένα οι στράτες σου, σουλτάνο, απού την Κρήτη.
Στην Κρήτη μπλιό σον δεν πατείς, στην Κρήτη δε διαβαίνεις,
μόνο στην Κόκκινη Μηλιά...— Ιστορικό στιχούργημα της εποχής