- Βασική Θεωρία
1. Η πρόνοια για τους πρόσφυγες κατά την Οθωνική περίοδο 🏛️
Κατά την περίοδο της μοναρχίας του Όθωνα, το κράτος ασχολήθηκε σοβαρά με το ζήτημα της αποκατάστασης των προσφύγων. Με σειρά διαταγμάτων προβλεπόταν η ίδρυση νέων προσφυγικών συνοικισμών, γεγονός που αποκάλυπτε τις προθέσεις της πολιτείας για την ενίσχυση της εθνικής συνοχής. Το οθωνικό κράτος προσέβλεψε μάλιστα στο προσφυγικό στοιχείο, καθώς οι μορφωμένοι πρόσφυγες, κυρίως της Μικράς Ασίας και της Κωνσταντινούπολης, κάλυπταν καλύτερα τις ανάγκες της κρατικής διοίκησης.
Το νεοσύστατο ελληνικό κράτος είχε άμεση ανάγκη από στελέχη ικανά να στελεχώσουν τη δημόσια διοίκηση. Οι πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη προέρχονταν συχνά από παραδόσεις με πρόσβαση σε ανώτερη μόρφωση, γι' αυτό το οθωνικό κράτος τούς αντιμετώπισε όχι μόνο ως πληθυσμό προς περίθαλψη αλλά και ως πολύτιμο ανθρώπινο δυναμικό.
Κατά την περίοδο αυτή, δραστηριοποιήθηκαν ιδιαίτερα οι Χίοι, οι Ψαριανοί, οι Μακεδόνες και οι Κρήτες πρόσφυγες για την αποκατάστασή τους.
Η αποκατάσταση των Χίων προσφύγων
Στους Χίους πρόσφυγες παραχωρήθηκε το 1835 ο δεξιός τομέας της σχεδιαζόμενης πόλης του Πειραιά, για να κτίσουν εκεί τα σπίτια τους.
Η παραχώρηση οικοπέδων στον Πειραιά (διάταγμα)
ΔΙΑΤΑΓΜΑ
Περί παραχωρήσεως οικοπέδων κατά τον Πειραιά εις τους Χίους
ΟΘΩΝ ΕΛΕΩ ΘΕΟΥ ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
Λαβόντες υπ' όψιν τα άρθρα 7 και 9 του από 2(14) Δεκέμβριου Π.Ε. διατάγματος, απεφασίσαμεν και διετάξαμεν τα εφεξής.
Άρθρον 1. Οι δι' οικοδομήν τόποι οι κείμενοι εις εκείνο της νεοκατασκευασθησομένης πόλεως του Πειραιώς, το μέρος το οποίον διαφυλάττεται δια τους Χίους επί της προς δεξιάν από της εισόδου εις αυτήν πλευράς, παραχωρούνται αυτοίς από την Κυβέρνησιν εν τω διαστήματι του 1825 εξ ανά μίαν δραχμήν ο τετραγωνικός πήχυς, εάν το πρόσωπον του κατασκευασθησομένου κτιρίου αποβλέπη προς την ακτήν ή προς μεγάλην τινά οδόν ή προς δημοσίαν πλατείαν και ανά πεντήκοντα λεπτά ο τετραγωνικός πήχυς, εάν το πρόσωπον τούτων βλέπη εις πλαγίαν οδόν.
... Αρθρον 5. Όλαι αι αρχαιότητες, όσαι ήθελον ανευρεθή είτε επί, είτε υπό της επιφανείας των παρά της Κυβερνήσεως παραχωρηθησομένων τόπων, μένουσι πλήρης ιδιοκτησία αυτής.
... Αρθρον 8. Το δεξιόν μέρος της νέας πόλεως Πειραιώς διαφυλάττεται δια τους Χίους μόνον επί τη υποθέσει του έγκαιρου σχηματισμού του δήμου αυτών και μόνον δια τα έτη 1835, 36, 37. Παρελθόντος του χρόνου πας τις έχει το δικαίωμα ν' αποκτήση τόπον δι' οικοδομήν επί της δεξιάς πλευράς του Πειραιώς.
Ακολούθως θέλομεν προσδιορίσει τας συμφωνίας, καθ' ας θα παραχωρώνται κατά τα έτη 1836, 1837, εις τους Χίους, μετά δε την εποχήν ταύτην και εις άπαντας, οι δι' οικοδομήν τόποι.
Εν Ναυπλίω, την 24 Ιανουαρίου (5 Φεβρουαρίου) 1835
ΕΝ ΟΝΟΜΑΤΙ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΣ Η ΑΝΤΙΒΑΣΙΛΕΙΑ
Η αποκλειστική παραχώρηση του δεξιού τομέα του Πειραιά στους Χίους ίσχυε μόνο για τα έτη 1835, 1836 και 1837, και μόνο εφόσον ο δήμος τους συγκροτούνταν έγκαιρα. Μετά την παρέλευση αυτής της προθεσμίας, το δικαίωμα απόκτησης οικοπέδου στην περιοχή ανοιγόταν σε όλους.
Η αποκατάσταση των Ψαριανών προσφύγων
Στο αίτημα των Ψαριανών ανταποκρίθηκε η κυβέρνηση το 1836. Και πρωτύτερα είχαν γίνει κρατικές παρεμβάσεις για την ίδρυση συνοικισμού των Ψαριανών στην Ερέτρια, αλλά δεν απέδωσαν, περισσότερο λόγω διαφωνιών για τη θέση και τη διανομή των οικοπέδων. Δινόταν για οικοδόμηση όλη η παραθαλάσσια περιοχή της Ερέτριας και παρεχόταν στο δήμο Ψαριανών το δικαίωμα να διαχειριστεί ελεύθερα την εθνική γη του συνοικισμού.
Η αποκατάσταση των Μακεδόνων προσφύγων
Προσπάθειες για να ιδρύσουν δικό τους συνοικισμό στα χρόνια του Όθωνα κατέβαλαν και οι Μακεδόνες πρόσφυγες. Από την Ελευσίνα, όπου βρίσκονταν, ζήτησαν και πέτυχαν να ιδρύσουν συνοικισμό στη Στερεά Ελλάδα, στην περιοχή της Αταλάντης. Ο συνοικισμός τους πήρε το όνομα «Νέα Πέλλα» και εκεί εγκαταστάθηκαν αρχικά 70 οικογένειες.
Οι Μακεδόνες πρόσφυγες διάλεξαν για τον νέο τους συνοικισμό στην Αταλάντη το όνομα «Νέα Πέλλα», τιμώντας την αρχαία πρωτεύουσα του μακεδονικού βασιλείου. Η επιλογή του ονόματος δείχνει πόσο ζωντανή έμενε η μνήμη της γενέτειρας για τους ξεριζωμένους πληθυσμούς.
Η αποκατάσταση των Κρητών προσφύγων
Για τους Κρήτες πρόσφυγες, που είχαν εγκατασταθεί σε περιοχές της Πελοποννήσου, εκδόθηκαν διατάγματα που προωθούσαν το συνοικισμό τους στη Μήλο, τη Μεσσηνία και την Αργολίδα.
Η αποκατάσταση των Σουλιωτών και άλλων Ηπειρωτών προσφύγων
Για τους Σουλιώτες οι αναβολές δεν είχαν ούτε τώρα τέλος. Αποφασίστηκε το 1837 η ίδρυση συνοικισμού τους στο Αντίρριο, η οποία όμως δεν πραγματοποιήθηκε. Σοβαρότερη φαίνεται ότι ήταν η προσπάθεια ίδρυσης ενός συνοικισμού Ηπειρωτών στην Κυλλήνη το 1840. Άλλοι Ηπειρώτες και Σουλιώτες εγκαταστάθηκαν στη Ναύπακτο.
Η αποκατάσταση των Κασίων προσφύγων
Αίτημα ίδρυσης συνοικισμού υπέβαλαν και οι Κάσιοι πρόσφυγες το 1838, οι οποίοι επιδίωξαν να μεταναστεύσουν στην Αμοργό.
Συνοικισμοί από εσωτερική μετανάστευση
Με διατάγματα ιδρύθηκαν επίσης συνοικισμοί, οι οποίοι ήταν συνέπεια εσωτερικής μετανάστευσης, όπως των Μανιατών στο Πεταλίδι της Μεσσηνίας, των Υδραίων στον Πειραιά και αργότερα των Καρυστίων στην Οθωνούπολη της Εύβοιας.
Οι συνοικισμοί των Χίων, των Ψαριανών, των Μακεδόνων, των Κρητών, των Σουλιωτών και των Κασίων προέκυψαν από την αποκατάσταση προσφύγων που είχαν έρθει από περιοχές εκτός του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Οι συνοικισμοί των Μανιατών, των Υδραίων και των Καρυστίων, αντίθετα, προέκυψαν από εσωτερική μετανάστευση πληθυσμών που βρίσκονταν ήδη εντός του ελληνικού κράτους.