Ελληνορωμαϊκός Πολιτισμός 🏛️🌍
Τι ονομάζουμε ελληνορωμαϊκό πολιτισμό
Ελληνορωμαϊκός πολιτισμός ονομάζεται ο πολιτισμός που αναπτύχθηκε μετά την κυριαρχία της Ρώμης σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου. Την κυριαρχία αυτή τη σφράγισαν δύο γεγονότα: η κατάκτηση και καταστροφή της Κορίνθου το 146 π.Χ. και η ναυμαχία του Ακτίου το 31 π.Χ.
Δεν πρόκειται για δύο ξεχωριστούς πολιτισμούς που απλώς συνυπάρχουν, αλλά για μία σύνθεση: οι Ρωμαίοι κρατούν την πολιτική και στρατιωτική εξουσία, ενώ η ελληνική παράδοση στα γράμματα και στις τέχνες δίνει το πνευματικό περιεχόμενο. Ο κόσμος αυτός απλώνεται από την Ισπανία ως τη Συρία και από τη Βρετανία ως την Αίγυπτο.
Ο ελληνιστικός πολιτισμός είναι αυτός που ξεκίνησε με τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο ελληνορωμαϊκός είναι το επόμενο στάδιο: ο ελληνικός πολιτισμός συνεχίζεται τώρα μέσα στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Μην τους μπερδεύεις.
Τα γράμματα 📚
Οι Ρωμαίοι κατακτητές είχαν έρθει σε επαφή με τα ελληνικά γράμματα και τις τέχνες ήδη από πολύ νωρίς, πριν ακόμη ολοκληρωθεί η κατάκτηση της Ελλάδας. Λατίνοι ποιητές και συγγραφείς επηρεάστηκαν αποφασιστικά από τους μεγάλους Έλληνες ποιητές, τον Όμηρο και άλλους.
Οι Λατίνοι ποιητές και τα ελληνικά πρότυπά τους
| Λατίνος ποιητής | Έργο | Ελληνικό πρότυπο |
|---|---|---|
| Βιργίλιος | «Αινειάδα» | Συνέχεια, ως προς το περιεχόμενο, της Ιλιάδας και της Οδύσσειας |
| Βιργίλιος | «Βουκολικά» | Επίδραση του Θεόκριτου |
| Βιργίλιος | «Γεωργικά» | Επίδραση του Ησιόδου |
| Οβίδιος | ποιητικό έργο | Αλεξανδρινή ποίηση |
| Οράτιος | ποιητικό έργο | Αλεξανδρινή ποίηση |
Οι επιρροές όμως δεν σταματούν στην ποίηση. Είναι ολοφάνερες και στη φιλοσοφία, στην ιστορία, στις επιστήμες και στο δίκαιο των ρωμαϊκών χρόνων.
Οι Έλληνες συνεχίζουν να δημιουργούν
Παράλληλα οι Έλληνες συνεχίζουν να παράγουν πλούσιο πνευματικό έργο. Μέσα στις νέες πολιτικές και οικονομικές συνθήκες, καλλιεργούν και προάγουν όλες τις επιστήμες.
| Τομέας | Ονόματα |
|---|---|
| Περιηγητές | Παυσανίας |
| Πεζογράφοι | Λογγίνος, Φιλόστρατος |
| Γραμματικοί | Αθήναιος |
| Ιστοριογράφοι | Διονύσιος, Ιώσηπος, Αππιανός, Αρριανός, Κάσσιος Δίων |
| Φιλόσοφοι | Επίκτητος, Δίων ο Χρυσόστομος, Λουκιανός, Ηρώδης ο Αττικός, Πλούταρχος, Πλωτίνος |
| Γιατροί | Γαληνός |
Πολλοί από αυτούς έζησαν στη Ρώμη και έβαλαν τη σφραγίδα τους στην πνευματική ζωή της αυτοκρατορίας.
Ο Ρωμαίος ποιητής Οράτιος έγραψε ότι «η κατακτημένη Ελλάδα κατέκτησε τον άγριο νικητή της». Οι Ρωμαίοι είχαν νικήσει στρατιωτικά, αλλά η ελληνική παιδεία κυριάρχησε στα σχολεία, στα βιβλία και στα σπίτια των ίδιων των κατακτητών.
Οι τέχνες 🎨
Ακόμα προφανέστερη είναι η ελληνική επιρροή στην τέχνη της ελληνορωμαϊκής περιόδου. Οι πλούσιοι και ισχυροί Ρωμαίοι είχαν αρχίσει από τον 2ο αιώνα π.Χ. να συγκεντρώνουν πρωτότυπα ελληνικά έργα τέχνης ή να παραγγέλνουν αντίγραφα ονομαστών έργων, για να στολίσουν τους ναούς, τα δημόσια κτίρια και τις επαύλεις τους.
Νέες δημιουργίες της εποχής παρατηρούνται κυρίως σε δύο πεδία: στην αρχιτεκτονική και στην τέχνη του πορτρέτου. Όμως και αυτές οι δημιουργίες αποτελούν συνέχεια και εξέλιξη των επιτευγμάτων της κλασικής και ελληνιστικής εποχής.
Αρχιτεκτονική 🏗️
Στην αρχιτεκτονική συμβαίνει μια πραγματική τεχνική επανάσταση. Νέα, ελαφριά και πιο εύπλαστα υλικά, όπως τα τούβλα —οι οπτές πλίνθοι— και το χυτό τσιμέντο, αντικαθιστούν συχνά τον λίθο. Έτσι διευκολύνεται η κατασκευή μεγάλων οικοδομών που στεγάζονται με θόλους και καμάρες.
Οι ίδιοι αρχιτεκτονικοί ρυθμοί συνεχίζονται, αλλά σε πολύπλοκους συνδυασμούς που ανταποκρίνονται ικανοποιητικότερα στο «αυτοκρατορικό» πνεύμα του μεγάλου και ισχυρού κράτους.
Τα μεγάλα δημόσια έργα
- Fora: μεγάλες πλατείες που περιβάλλονται από στοές και στις οποίες συχνά κτίζονται ναοί αφιερωμένοι στη λατρεία των αυτοκρατόρων. Λαμπρύνουν τη Ρώμη και άλλες πόλεις.
- Υδραγωγεία, γέφυρες και μεγάλοι δρόμοι με στοές: αποσκοπούν στην ύδρευση και στην επικοινωνία των κέντρων της αυτοκρατορίας μεταξύ τους.
- Κολοσσιαία λουτρά: αποτελούν κέντρα πολιτιστικών εκδηλώσεων και επικοινωνίας, όχι απλώς χώρους καθαριότητας.
- Αμφιθέατρα: τα θέατρα μετατρέπονται σε αμφιθέατρα για ναυμαχίες, μονομαχίες και θηριομαχίες.
- Ανάκτορα και επαύλεις: πολυτελείς κατοικίες κτίζονται παντού στην αυτοκρατορία.
Χαρακτηριστικό δείγμα είναι το Κολοσσαίον ή Αμφιθέατρο των Φλαβίων στη Ρώμη, του 1ου αιώνα μ.Χ., που χωρούσε 45.000 θεατές. Στα ρωμαϊκά αμφιθέατρα η ορχήστρα είχε διαμορφωθεί κατάλληλα ώστε να πραγματοποιούνται ναυμαχίες, μονομαχίες, θηριομαχίες και άλλα «βάρβαρα» θεάματα. Οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες χρηματοδοτούσαν τέτοιου είδους δημοφιλείς γιορτές για να κρατούν ευχαριστημένα τα λαϊκά στρώματα.
Το ελληνικό θέατρο ήταν ημικυκλικό, χτισμένο σε πλαγιά λόφου, και προοριζόταν για τραγωδίες και κωμωδίες. Το ρωμαϊκό αμφιθέατρο ήταν κλειστό, ελλειψοειδές, χτισμένο ολόγυρα στην αρένα, και προοριζόταν για μονομαχίες και θηριομαχίες. Η λέξη «αμφι-» σημαίνει ακριβώς «από τις δύο πλευρές, ολόγυρα».
Άλλα γνωστά μνημεία της περιόδου δείχνουν πόσο μακριά έφτασε αυτή η αρχιτεκτονική. Ο ναός του Βάκχου στο Baalbek του Λιβάνου (150-200 μ.Χ.) υψώνεται σε ένα βάθρο, το podium, και περιβάλλεται από κιονοστοιχία κορινθιακού ρυθμού. Η Πύλη του Αδριανού στην Αθήνα (2ος αιώνας μ.Χ.), από πεντελικό μάρμαρο, με ύψος 18 και πλάτος 13 μέτρα, βρισκόταν στο σημείο όπου ο επισκέπτης περνούσε από την αρχαία πόλη —του Θησέα— στη νεότερη πόλη που έκτισε ο Αδριανός. Ήταν στολισμένη με κορινθιακούς κίονες και με τα αγάλματα του Θησέα και του Αδριανού.
Τοιχογραφίες και ψηφιδωτά
Τοιχογραφίες και ψηφιδωτά διακοσμούν όλα αυτά τα κτίρια. Συχνά αντιγράφουν ονομαστά έργα της ελληνικής τέχνης και έτσι μας δίνουν μια εικόνα των χαμένων πρωτότυπων έργων.
Πολλά από όσα ξέρουμε για τα ρωμαϊκά σπίτια τα οφείλουμε στην Πομπηία, την πόλη που θάφτηκε από την έκρηξη του Βεζούβιου. Η στάχτη διατήρησε τοιχογραφίες, ψηφιδωτά και ολόκληρες κατοικίες, όπως η οικία των Βετίων με την αυλή και το περιστύλιό της.
Γλυπτική 🗿
Στη γλυπτική τον τόνο τον έδωσαν Έλληνες γλύπτες που αναζήτησαν εργασία στη Ρώμη. Εκτός από αντίγραφα, δημιούργησαν και νέα έργα, αναμειγνύοντας τεχνοτροπίες της ελληνικής τέχνης — τα λεγόμενα εκλεκτικά έργα.
Τα ρωμαϊκά πορτρέτα
Τα ρωμαϊκά πορτρέτα αποτελούν ίσως την πιο χαρακτηριστική γλυπτική δημιουργία των Ρωμαίων. Άλλοτε είναι έντονα ρεαλιστικά και άλλοτε πιο κοντά στα έργα της κλασικής εποχής. Χάρισαν έξοχες απεικονίσεις προσωπικοτήτων τόσο των δημοκρατικών χρόνων όσο και των αυτοκρατόρων και των μελών της οικογένειάς τους.
Ο ρεαλισμός των ρωμαϊκών πορτρέτων ξεκίνησε από την πιστή απεικόνιση των προγόνων των Ρωμαίων πολιτών: ο Ρωμαίος παριστάνεται με την παραμικρή ρυτίδα που άφησε ο χρόνος στο πρόσωπό του.
Για την απεικόνιση των επίσημων προσώπων χρησιμοποιούνται τα σώματα κλασικών αγαλμάτων θεών σε συνδυασμό με το πορτρέτο του αυτοκράτορα ή άλλων προσωπικοτήτων — μερικές φορές με αντιαισθητικό αποτέλεσμα. Το άγαλμα του αυτοκράτορα Κλαυδίου στην Ολυμπία, για παράδειγμα, τον παριστάνει όπως τον Δία, με τον αετό στα πόδια του και το σκήπτρο στο αριστερό χέρι, ενώ το κεφάλι του αποτελεί εξιδανικευμένο πορτρέτο του αυτοκράτορα. Αντίστοιχα, στο πορτρέτο της αυτοκράτειρας Αγριππίνας της νεότερης από το Μητρώο της Ολυμπίας το σώμα ακολουθεί τον τύπο κλασικού αγάλματος του 4ου αιώνα π.Χ., ενώ το κεφάλι έχει την κόμμωση της εποχής της και το πρόσωπο τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της.
Τα ρωμαϊκά πορτρέτα δεν είναι όλα ρεαλιστικά. Των απλών πολιτών και των αξιωματούχων τείνουν στον ρεαλισμό, με ρυτίδες και ατέλειες. Των αυτοκρατόρων συχνά είναι εξιδανικευμένα, γιατί εξυπηρετούν την προβολή της εξουσίας. Η ίδια εποχή παράγει και τα δύο.
Ιστορικό ανάγλυφο και επιτάφια μνημεία
Εκτός από τα αγάλματα, αναπτύσσεται και το ιστορικό ανάγλυφο, με απεικονίσεις σημαντικών ιστορικών γεγονότων — όπως τα πολεμικά κατορθώματα των αυτοκρατόρων — πάνω στον κορμό κολοσσιαίων κιόνων και θριαμβικών τόξων.
Ως επιτάφια μνημεία κυριαρχούν:
- οι ανάγλυφες στήλες, συνήθως χαμηλής καλλιτεχνικής αξίας
- οι ανάγλυφες μαρμάρινες σαρκοφάγοι με μυθολογικές και αλληγορικές παραστάσεις
- οι μαρμάρινες οστεοθήκες
Οι αυτοκράτορες, από την πλευρά τους, θάβονται σε εντυπωσιακά μαυσωλεία.
Ξεχωριστή θέση κρατά το σύμπλεγμα του Λαοκόοντα (1ος αιώνας μ.Χ.), που είχε στηθεί στην κατοικία του αυτοκράτορα Τίτου στη Ρώμη. Εικονίζει τον Λαοκόοντα, ιερέα του Απόλλωνα στην Τροία, τη στιγμή που τιμωρείται από τους θεούς επειδή συμβούλεψε τους Τρώες να μη δεχθούν τον Δούρειο Ίππο: ένα τεράστιο φίδι αγκαλιάζει θανάσιμα τον ίδιο και τους γιους του.
Το σύμπλεγμα του Λαοκόοντα επηρέασε μεγάλους καλλιτέχνες του ευρωπαϊκού μπαρόκ, πολλούς αιώνες μετά τη δημιουργία του. Η ένταση των σωμάτων και ο πόνος στα πρόσωπα έγιναν πρότυπο για το πώς μπορεί το μάρμαρο να αποδώσει δράμα.