Τα Γράμματα και οι Τέχνες των Ελληνιστικών Χρόνων 🎨
Μια νέα εποχή για τον πολιτισμό 📈
Την εποχή των ελληνιστικών βασιλείων τα γράμματα και οι τέχνες εξελίσσονται ραγδαία. Υπάρχει όμως μια μεγάλη αλλαγή σε σχέση με το παρελθόν: οι πνευματικοί άνθρωποι και οι καλλιτέχνες δεν δημιουργούν πια ως ελεύθεροι πολίτες μιας πόλης-κράτους, όπως γινόταν στην αρχαϊκή και στην κλασική εποχή, αλλά μέσα στο πλαίσιο της μοναρχικής εξουσίας των διαδόχων του Μ. Αλέξανδρου.
Οι βασιλιάδες αυτοί υποστηρίζουν οικονομικά και προωθούν με κάθε τρόπο τα γράμματα και τις τέχνες για δύο λόγους: για να λαμπρύνουν την εξουσία τους και για να δηλώσουν την ελληνική προέλευσή τους. Έτσι ο καλλιτέχνης γίνεται εξαρτημένος από τον χορηγό του — τον ηγεμόνα και την αυλή του.
Ο ελληνικός πολιτισμός εμπλουτίζεται με στοιχεία των ανατολικών πολιτισμών και του αιγυπτιακού και γίνεται το στοιχείο που ενώνει τους πολλούς και διάφορους πολιτισμούς των υπηκόων αυτών των κρατών. Η ελληνική γλώσσα, η ελληνιστική «κοινή», είναι η επίσημη γλώσσα των βασιλείων αυτών, και δεν υπάρχει μορφωμένος άνθρωπος που να μην τη γνωρίζει.
Η ελληνιστική «κοινή» μιλιόταν από την Αίγυπτο ως τα βάθη της Ασίας. Ήταν η γλώσσα του εμπορίου, της διοίκησης και της μόρφωσης — κάτι σαν τα αγγλικά της εποχής μας.
Φιλοσοφία 🧠
Η «Ακαδημία» του Πλάτωνα και το «Λύκειο» του Αριστοτέλη εξακολουθούν να είναι οι δύο μεγάλες φιλοσοφικές σχολές της Αθήνας, με ακτινοβολία και επιρροή σε ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο. Ωστόσο, τα φιλοσοφικά ρεύματα που απαντούν πιο πειστικά στα παντοτινά ερωτήματα για το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης είναι δύο νέα: η διδασκαλία των επικουρείων και των στωικών φιλοσόφων.
Ο Επίκουρος και ο «Κήπος»
Ο Επίκουρος από τη Σάμο (341-270 π.Χ.) ιδρύει τη σχολή του σε έναν κήπο στην Αθήνα, που γίνεται έτσι γνωστή ως «Κήπος». Τη γαλήνη της ψυχής που αναζητούν οι σύγχρονοί του, ο Επίκουρος την υπόσχεται με την απόκτηση της ηδονής, δηλαδή της αναζήτησης της ηρεμίας και της γαλήνης. Πρόκειται για έναν τρόπο ζωής απαλλαγμένο από τα πάθη και τον φόβο του θανάτου, με φρόνηση, ανθρωπιά, δικαιοσύνη και φιλία.
Στην καθημερινή μας γλώσσα η λέξη «ηδονή» σημαίνει σωματική απόλαυση. Ο Επίκουρος όμως εννοούσε κάτι εντελώς άλλο: την ψυχική ηρεμία ενός ανθρώπου που δεν φοβάται και δεν κυριαρχείται από τα πάθη του. Είναι ο πιο συνηθισμένος τρόπος να παρεξηγηθεί η διδασκαλία του.
Ο Ζήνων και η «Ποικίλη Στοά»
Το άλλο μεγάλο φιλοσοφικό ρεύμα της εποχής είναι η στωική διδασκαλία, που ονομάστηκε έτσι επειδή κέντρο της ήταν η «Ποικίλη Στοά» της Αθήνας. Ιδρυτής της υπήρξε ο Ζήνων από το Κίτιο της Κύπρου (334-262 π.Χ.). Οι στωικοί έχουν πολλά κοινά με τους επικούρειους, αλλά και σημαντικές διαφορές: επιζητούν ζωή σύμφωνη με τους νόμους της φύσης και της ηθικής, και στόχος τους δεν είναι η ευδαιμονία, η ευτυχία, αλλά η αρετή. Είναι κοσμοπολίτες και δεν κάνουν διάκριση ανάμεσα σε Έλληνες και «βαρβάρους», δούλους και ελεύθερους, κοινωνικά ανώτερους και κατώτερους ανθρώπους.
Και οι δύο αυτές σχολές έριξαν το βάρος τους στην ηθική διδασκαλία. Επηρέασαν τους Λατίνους φιλοσόφους και, μέσω αυτών, τη φιλοσοφία της Αναγέννησης και τη νεότερη ευρωπαϊκή και παγκόσμια φιλοσοφία. Παράλληλα υπάρχουν και άλλα φιλοσοφικά ρεύματα, όπως των σκεπτικιστών και των κυνικών.
Ο ιδρυτής των στωικών, ο Ζήνων, δεν ήταν Αθηναίος αλλά καταγόταν από το Κίτιο της Κύπρου. Δεν είναι τυχαίο ότι η σχολή του κήρυττε πως όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι, ανεξάρτητα από την καταγωγή τους.
Επιστήμες 🔬
Οι φιλολογικές επιστήμες και οι βιβλιοθήκες
Εξαιρετικά σημαντική δημιουργία των ελληνιστικών χρόνων, πάντα με επίκεντρο τις αυλές των ελληνιστικών βασιλέων, είναι οι φιλολογικές επιστήμες. Ξεκινώντας από τα ομηρικά κείμενα, φιλόλογοι και λεξικογράφοι ασχολούνται με τη γραμματική, με την ετυμολογία των λέξεων, με τα γλωσσικά ιδιώματα και με περίεργες και σπάνιες λέξεις, ενώ ερμηνεύουν τα κείμενα του Ομήρου και άλλων ποιητών.
Στην Αλεξάνδρεια ιδρύονται δύο μεγάλες βιβλιοθήκες με εκατοντάδες χιλιάδες παπυροκυλίνδρους. Στην Πέργαμο ιδρύεται η δεύτερη σε σπουδαιότητα αρχαία βιβλιοθήκη, με κείμενα γραμμένα πάνω στα περίφημα περγαμηνά δέρματα (περγαμηνές), ενώ βιβλιοθήκη ιδρύεται και στην Αντιόχεια.
Οι περγαμηνές πήραν το όνομά τους από την Πέργαμο. Ήταν επεξεργασμένα δέρματα ζώων, πολύ πιο ανθεκτικά από τον πάπυρο. Από εκεί κρατάει και η σημερινή έκφραση «έχει πολλές περγαμηνές», δηλαδή πολλούς τίτλους και προσόντα.
Ιστορία
Γράφεται πλήθος ιστορικών συγγραμμάτων με ιστορίες για τον Μ. Αλέξανδρο και τους διαδόχους του. Ξεχωρίζουν όμως δύο ιστορικοί που συγγράφουν παγκόσμια ιστορία: ο Πολύβιος από τη Μεγαλόπολη της Αρκαδίας (200-120 π.Χ.) και ο Διόδωρος ο Σικελιώτης, που έζησε την εποχή του αυτοκράτορα Αυγούστου.
Οι θετικές επιστήμες
Μεγάλη άνθηση γνωρίζουν την εποχή αυτή και οι υπόλοιπες επιστήμες:
| Επιστήμη | Κορυφαίοι εκπρόσωποι |
|---|---|
| Μαθηματικά | Ευκλείδης στην Αλεξάνδρεια, Αρχιμήδης από τις Συρακούσες |
| Αστρονομία | Αρίσταρχος ο Σάμιος |
| Ιατρική | Ηρόφιλος, Ασκληπιάδης |
| Γεωγραφία | Ερατοσθένης ο Κυρηναίος, Στράβων |
| Άλλες | Φαρμακολογία, Φυσική, Δίκαιο |
Γιατί όμως τόση ακμή; Οι εκστρατείες του Μ. Αλέξανδρου έφεραν τους Έλληνες σε άμεση γνωριμία με τους πανάρχαιους πολιτισμούς της Ανατολής και της Αιγύπτου. Οι προσωπικές παρατηρήσεις όσων συνόδευσαν τον Μακεδόνα βασιλιά στη μακριά πορεία του ήταν φυσικό να οδηγήσουν σε μια άνευ προηγουμένου ακμή των επιστημών.
Τεχνολογία ⚙️
Παράλληλα, και με βάση την επιστημονική γνώση, αναπτύσσεται και η τεχνολογία. Κυρίως κατασκευάζονται πολεμικές μηχανές (Αρχιμήδης από τις Συρακούσες), αλλά και μηχανές για την ανύψωση, τη μεταφορά και άλλες λειτουργίες ογκωδών αντικειμένων και κατασκευών. Τέτοιες μηχανές χρησιμοποιούνται ακόμη και στις καλές τέχνες, π.χ. στη γλυπτική: ο κολοσσιαίος Ηρακλής του Λυσίππου στον Τάραντα ήταν αδύνατο να μετακινηθεί με το χέρι.
Εμφανίζονται επίσης σύνθετα μουσικά όργανα, όπως η ύδραυλη του Κτησίβιου από την Αλεξάνδρεια. Εφευρίσκονται ακόμη αυτόματες μηχανές, που κινούνται δηλαδή από μόνες τους, με τη βοήθεια του νερού και του αέρα (Ήρων από την Αλεξάνδρεια). Ο Ήρων περιγράφει, ανάμεσα σε άλλα, μια κρήνη με πουλιά που τραγουδούν και μια κουκουβάγια που τα κάνει να σωπαίνουν όταν στρέφεται προς το μέρος τους, καθώς και πόρτες ναού που ανοίγουν μόνες τους μόλις ανάψει η φωτιά στον βωμό της εισόδου και ξανακλείνουν όταν σβήσει.
Οι τεχνικές εφευρέσεις των ελληνιστικών χρόνων δεν χρησιμοποιήθηκαν για τη βελτίωση και την αύξηση της παραγωγής, που θα ανέπτυσσαν την οικονομία και θα αύξαναν τον πλούτο για όλες τις κοινωνικές τάξεις. Η υπερπροσφορά φθηνών εργατικών χεριών — των δούλων — ήταν πιθανότατα ένας από τους σημαντικότερους λόγους: όταν υπάρχουν άφθονα φθηνά χέρια, κανείς δεν βιάζεται να τα αντικαταστήσει με μηχανές.
Λογοτεχνία και ποίηση 📜
Η Νέα Κωμωδία
Πολύ δημοφιλές είδος είναι η Νέα Κωμωδία, με κύριο εκπρόσωπο τον Μένανδρο από τη Αθήνα (342/1-291/90 π.Χ.). Είναι μια κωμωδία που σατιρίζει και διακωμωδεί ανθρώπινους χαρακτήρες: τον τσιγκούνη πατέρα, τον έξυπνο δούλο, την παμπόνηρη και αρπακτική εταίρα και άλλους. Η Νέα Κωμωδία θα επηρεάσει τους Λατίνους θεατρικούς συγγραφείς και, μέσω αυτών, το νεότερο ευρωπαϊκό θέατρο.
Στην κλασική Αθήνα ο Αριστοφάνης σατίριζε πολιτικούς και δημόσια πρόσωπα με το όνομά τους. Στη Νέα Κωμωδία η πολιτική εξαφανίζεται: τώρα στη σκηνή ανεβαίνουν καθημερινοί τύποι ανθρώπων. Η αλλαγή αυτή δείχνει πόσο περιορίστηκε η ελευθερία του πολίτη κάτω από τη μοναρχία.
Η ποίηση της καθημερινής ζωής
Και η ποίηση θα στραφεί τους χρόνους αυτούς περισσότερο στον απλό άνθρωπο και στην καθημερινή ζωή. Ο Καλλίμαχος από την Κυρήνη με τις ελεγείες του, η βουκολική ποίηση του Θεόκριτου και άλλων ποιητών, καθώς και οι μίμοι, μας διέσωσαν σκηνές της καθημερινής ζωής και της λατρείας των απλών πιστών, εξυμνώντας τις μικρές χαρές της ζωής κοντά στη φύση. Στα ίδια θέματα στράφηκε και το ελληνιστικό επίγραμμα.
Αρχιτεκτονική 🏛️
Την εποχή αυτή, με χορηγούς τους ελληνιστικούς βασιλείς, κάνουν την εμφάνισή τους εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά σύνολα. Στόχος τους είναι η προβολή της δύναμης και του μεγαλείου των ηγεμόνων, αλλά και των ισχυρών και πλούσιων πόλεων-κρατών που έχουν απομείνει ανεξάρτητες, όπως η Ρόδος και η Κως.
Ναοί και ιερά
Στα μεγάλα ιερά ανεγείρονται νέοι ναοί στους γνωστούς αρχιτεκτονικούς ρυθμούς, στους οποίους όμως απαντά ανάμειξη διάφορων στοιχείων. Ο στόχος είναι ο εντυπωσιασμός με το παιχνίδισμα του φωτός και της σκιάς, που δημιουργείται από τα ευρύχωρα πτερά και την αραιότερη τοποθέτηση των κιόνων. Μεγάλος αρχιτέκτων της εποχής είναι ο Ερμογένης, που έγραψε και βιβλία για τον ιωνικό ρυθμό.
Όπου υπάρχουν παλαιότερα κτίρια, ανεγείρονται στοές που περιβάλλουν μεγάλες πλατείες, ορίζοντας την έκταση των ιερών και αποκόπτοντάς τα από τον γύρω χώρο. Το Ασκληπιείο της Κω και το ιερό της Αθηνάς στη Λίνδο της Ρόδου αποτελούν τα χαρακτηριστικότερα δείγματα ενιαία και αμφιθεατρικά οργανωμένων ιερών, που εκπλήσσουν τον επισκέπτη με τη διαδοχή των μεγαλοπρεπών κλιμάκων και πλατειών.
Η ακρόπολη της Περγάμου και τα ανάκτορα
Η ακρόπολη της Περγάμου αποτελεί επίσης ένα εντυπωσιακό και χαρακτηριστικό σύνολο αυτής της εποχής, με το ιερό της Αθηνάς Νικηφόρου, τον περίφημο βωμό της Αθηνάς και του Δία, τη βιβλιοθήκη, το θέατρο, τα ανάκτορα με το στρατόπεδο και τους αποθηκευτικούς χώρους, και την αγορά.
Μεγαλοπρεπή ανάκτορα κτίζονται και στην Αλεξάνδρεια για τους Πτολεμαίους. Εκτός από τις κατοικίες των ηγεμόνων, περιλαμβάνουν και βιβλιοθήκη και το Μουσείο, ένα λατρευτικό-επιστημονικό ίδρυμα όπου κατοικούν και ερευνούν οι μεγάλοι πνευματικοί άνθρωποι που έχουν προσκληθεί από τους Πτολεμαίους και συντηρούνται από αυτούς.
Το Μουσείο της Αλεξάνδρειας δεν έμοιαζε καθόλου με τα σημερινά μουσεία. Δεν εξέθετε αντικείμενα σε επισκέπτες: ήταν χώρος όπου ζούσαν και ερευνούσαν επιστήμονες με έξοδα του βασιλιά — κάτι πιο κοντά στο σημερινό πανεπιστήμιο ή ερευνητικό κέντρο.
Οι ιδιωτικές κατοικίες είναι συχνά εντυπωσιακές, με τους πολλούς ορόφους τους, τα δωμάτια γύρω από μεγάλες περίστυλες αυλές και τα ψηφιδωτά δάπεδα.
Γλυπτική 🗿
Στη γλυπτική εμφανίζονται νέα θέματα και νέες τεχνοτροπίες.
Νέα θέματα: ο κοινωνικός ρεαλισμός
Εκτός από τους θεούς, τους ήρωες και τα μυθολογικά πρόσωπα, που απεικονίζονται συνήθως με τρόπο που θυμίζει τα κλασικά έργα (νεοκλασικισμός), οι γλύπτες παριστάνουν τώρα τύπους καθημερινούς και ρεαλιστικούς, χωρίς δηλαδή την εξιδανίκευση της κλασικής τέχνης. Γέροι, γριές, τσοπάνηδες, ψαράδες, χορευτές, νάνοι, καμπούρηδες και παιδιά παριστάνονται όπως είναι στην πραγματικότητα — αυτό ονομάζεται κοινωνικός ρεαλισμός. Είναι μια τέχνη που σιγά-σιγά αποκτά, εκτός από τον θρησκευτικό, και διακοσμητικό χαρακτήρα, αφού τέτοια αγάλματα διακοσμούν κήπους και πολυτελείς ιδιωτικές κατοικίες.
Οι τεχνοτροπίες
| Τεχνοτροπία | Χαρακτηριστικά |
|---|---|
| Μπαρόκ | Δραματικά θέματα, ζωηρά κινημένα σώματα σε στιγμιαία δράση, πρόσωπα γεμάτα ένταση, αγωνία και πάθος |
| Ροκοκό | Ανάλαφρες και πολύπλοκες στάσεις, χορευτικές κινήσεις, ερωτικά, εύθυμα ή χιουμοριστικά θέματα |
| Κλασικισμός / νεοκλασικισμός | Έμπνευση από τα κλασικά έργα του 5ου και 4ου αιώνα π.Χ., ήρεμη ομορφιά |
| Κοινωνικός ρεαλισμός | Καθημερινοί άνθρωποι όπως είναι στην πραγματικότητα, χωρίς εξιδανίκευση |
Το πορτρέτο και η τέχνη ως προπαγάνδα
Οι απεικονίσεις των ηγεμόνων σε ηρωικές μεγαλοπρεπείς στάσεις, καθώς και των κορυφαίων πνευματικών ανθρώπων της εποχής — ρητόρων, ποιητών, ιστορικών — συντελούν στη μεγάλη ανάπτυξη του πορτρέτου, που και αυτό είναι πιο ρεαλιστικό.
Τα συμπλέγματα των Γαλατών που ηττήθηκαν από τους ηγεμόνες της Περγάμου, καθώς και η μεγάλη ζωφόρος του βωμού του Δία και της Αθηνάς στην Πέργαμο, που παριστάνει τη Γιγαντομαχία με μεγάλη δραματική ένταση, αποτελούν αριστουργήματα της παγκόσμιας γλυπτικής — αλλά και έργα πολιτικής προπαγάνδας της ηγεμονικής εξουσίας των περγαμηνών βασιλέων.
Ο βωμός της Περγάμου δείχνει τους θεούς να νικούν τους Γίγαντες. Οι βασιλιάδες της Περγάμου ήθελαν όμως να διαβάσει ο κόσμος κάτι άλλο: όπως οι θεοί νίκησαν τους Γίγαντες, έτσι κι εμείς νικήσαμε τους Γαλάτες. Η τέχνη γίνεται εδώ πολιτικό μήνυμα.
Ζωγραφική, ψηφιδωτά και μικροτεχνία 🖼️
Ζωγραφική και ψηφιδωτά
Μεγάλη άνθηση παρατηρείται στη μεγάλη ζωγραφική, όπως τη γνωρίζουμε μέσα από αντίγραφα σε επαύλεις των ρωμαϊκών χρόνων στη Ρώμη και αλλού. Ανθεί επίσης και η τέχνη του ψηφιδωτού — τα μωσαϊκά — που κοσμούν τα δάπεδα των επίσημων χώρων υποδοχής των ελληνιστικών σπιτιών και ανακτόρων.
Κεραμική, αγγειογραφία και μικροτεχνία
Στην κεραμική και στην αγγειογραφία εμφανίζεται μία κάμψη. Τώρα πια σπανίζουν τα γραπτά αγγεία· στη θέση τους εμφανίζονται τα μελαμβαφή κύπελλα, οι λεγόμενοι μεγαρικοί ή ανάγλυφοι σκύφοι, που μιμούνται τα πολυτελή μεταλλικά σκεύη των ελληνιστικών αυλών. Φέρουν ανάγλυφες παραστάσεις με σκηνές από τα ομηρικά έπη, αλλά κυρίως με φυτικό διάκοσμο.
Αντίθετα, μεγάλη ανάπτυξη γνωρίζει η μικροτεχνία από χρυσό, ασήμι, χαλκό, πολύτιμους και ημιπολύτιμους λίθους: κοσμήματα, σκεύη με ανάγλυφες παραστάσεις και δακτυλιόλιθοι.
Είναι εύκολο να θεωρήσουμε ότι στα ελληνιστικά χρόνια όλες οι τέχνες ακμάζουν. Δεν ισχύει: ενώ η γλυπτική, η ζωγραφική, το ψηφιδωτό και η μικροτεχνία ανθούν, η κεραμική και η αγγειογραφία παρακμάζουν, καθώς τα πήλινα αγγεία περιορίζονται στο να μιμούνται τα μεταλλικά.