Η Γλυπτική και η Ζωγραφική των Κλασικών Χρόνων 🗿
Μετά τους περσικούς πολέμους και σε όλη τη διάρκεια του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ., οι καλές τέχνες φθάνουν σε μεγάλη ακμή σε ολόκληρο τον ελληνικό χώρο. Στην Ολυμπία, στην Ακρόπολη, στους Δελφούς και σε άλλα μεγαλύτερα ή μικρότερα ιερά οι ανασκαφές έφεραν στο φως αριστουργηματικά αγάλματα και ανάγλυφα. Η περίοδος αυτή ονομάζεται κλασική εποχή και η τέχνη της έγινε για πολλούς αιώνες πρότυπο και μέτρο για ολόκληρο τον κόσμο.
Τα υλικά της γλυπτικής 🛠️
Το μάρμαρο και ο ορείχαλκος εξακολουθούν να αποτελούν τα κυριότερα υλικά της γλυπτικής, όπως και στα προηγούμενα χρόνια.
Για τα λατρευτικά αγάλματα των θεών όμως, που κάποτε είχαν κολοσσιαίο μέγεθος, χρησιμοποιούνταν πολύ ακριβότερα υλικά: το ελεφαντοστό για τα γυμνά μέρη των μορφών (πρόσωπο, χέρια, πόδια) και φύλλα από χρυσάφι για τα ενδύματά τους. Τα αγάλματα αυτά ονομάζονται χρυσελεφάντινα.
Χρυσελεφάντινα δεν ήταν όλα τα αγάλματα. Η τεχνική αυτή χρησιμοποιούνταν κυρίως για τα λατρευτικά αγάλματα των θεών μέσα στους ναούς. Τα αγάλματα των αθλητών, των πολεμιστών και των ηρώων ήταν συνήθως από μάρμαρο ή από ορείχαλκο.
Τα θέματα των γλυπτών 🦸
Η κλασική γλυπτική αλλάζει θέματα σε σχέση με την προηγούμενη, την αρχαϊκή εποχή:
| Αρχαϊκή εποχή | Κλασικοί χρόνοι |
|---|---|
| Κούροι, δηλαδή όρθιοι ακίνητοι νέοι | Γυμνοί αθλητές σε ποικίλες στάσεις, κυρίως δισκοβόλοι και δορυφόροι |
| Κόρες με τα λεπτά ιωνικά ενδύματα | Ηρωίδες της μυθολογίας με τον βαρύ, μάλλινο και απέριττο δωρικό πέπλο |
Πολύ συχνά παριστάνονται επίσης πολεμιστές, κυρίως όμως ήρωες, άλλοτε ντυμένοι και άλλοτε γυμνοί. Πολύ συχνές είναι ακόμη οι απεικονίσεις μυθολογικών μορφών, ανδρικών και γυναικείων, ιδιαίτερα του Ηρακλή, και βέβαια οι θεοί του Ολύμπου.
Ο δωρικός πέπλος ήταν ένα απλό, βαρύ μάλλινο ρούχο, χωρίς τα πλούσια κεντήματα των αρχαϊκών κόρων. Η αλλαγή δεν είναι θέμα μόδας: η κλασική τέχνη αγαπά το απέριττο και το μετρημένο, και οι βαριές πτυχές του πέπλου αφήνουν να φανεί το σώμα από κάτω.
Οι μεγάλοι γλύπτες ✨
Τα αρχαία κείμενα και οι επιγραφές μάς έκαναν γνωστά τα ονόματα μεγάλων καλλιτεχνών των κλασικών χρόνων. Τα μεγαλύτερα ονόματα στον χώρο της γλυπτικής είναι:
| Γλύπτης | Καταγωγή |
|---|---|
| Μύρων | Αθήνα |
| Φειδίας | Αθήνα |
| Πολύκλειτος | Άργος |
| Πραξιτέλης | Αθήνα |
| Λεωχάρης | Αθήνα |
| Σκόπας | Πάρος |
| Λύσιππος | Σικυώνα |
Ο Μύρων φιλοτέχνησε τον Δισκοβόλο, άγαλμα αθλητή σε έντονη στιγμιαία κίνηση, καθώς συγκεντρώνει τις δυνάμεις του πριν πετάξει τον δίσκο. Ο Πολύκλειτος από το Άργος φιλοτέχνησε τον Διαδούμενο, άγαλμα αθλητή που δένει την ταινία της νίκης στα μαλλιά του.
Ο Λεωχάρης φιλοτέχνησε το χάλκινο άγαλμα που σήμερα ονομάζουμε Απόλλωνα Belvedere (330-320 π.Χ.): ο θεός κρατούσε τόξο στο αριστερό και κλαδί δάφνης στο δεξί χέρι. Ο Λύσιππος από τη Σικυώνα φιλοτέχνησε τον κουρασμένο Ηρακλή (320 π.Χ.), όπου ο ήρωας, αποκαμωμένος από την πραγματοποίηση και του δωδέκατου άθλου, στηρίζεται στο ρόπαλό του κρατώντας πίσω του ένα μήλο. Ο Πραξιτέλης φιλοτέχνησε τον Ερμή (340 π.Χ.), όπου ο θεός προσφέρει ένα τσαμπί σταφύλι στον νήπιο Διόνυσο.
Τα περισσότερα από τα διάσημα αυτά έργα ήταν χάλκινα και δεν σώθηκαν: ο χαλκός λιωνόταν και ξαναχρησιμοποιούνταν. Ό,τι θαυμάζουμε σήμερα στα μουσεία είναι συνήθως μαρμάρινα αντίγραφα ρωμαϊκών ή ελληνιστικών χρόνων.
Ο Φειδίας και τα χρυσελεφάντινα αγάλματα 🌩️
Ο Φειδίας, γιος του Χαρμίδη, ήταν στενός φίλος και συνεργάτης του Περικλή στην ανοικοδόμηση της αθηναϊκής ακρόπολης με λαμπρά μνημεία. Διακρινόταν για την επιτυχία του στην απεικόνιση των θεών και θεωρούνταν ο γλύπτης που φιλοτεχνούσε τα πιο πετυχημένα αγάλματα θεών.
Τα διασημότερα έργα του ήταν δύο κολοσσιαία λατρευτικά χρυσελεφάντινα αγάλματα:
- ο Δίας στην Ολυμπία
- η Αθηνά Παρθένος στον Παρθενώνα
Τι έγραψε ο Στράβων
Ο γεωγράφος Στράβων περιγράφει το άγαλμα του Δία ως το μεγαλύτερο από όλα τα αναθήματα της Ολυμπίας. Ήταν τόσο μεγάλο, ώστε παρόλο που και ο ναός ήταν πάρα πολύ μεγάλος, φαινόταν ότι ο τεχνίτης απέτυχε στις αναλογίες: παρέστησε τον θεό καθιστό να ακουμπά σχεδόν με το κεφάλι του στην οροφή, ώστε να προξενεί την εντύπωση ότι, εάν σηκωνόταν και στεκόταν όρθιος, θα ξεσκέπαζε τον ναό.
Τι έγραψε ο ποιητής Φίλιππος
Ο ποιητής Φίλιππος από τη Θεσσαλονίκη (1ος αι. μ.Χ.) έγραψε ένα επίγραμμα για το άγαλμα: «Ή ο θεός ήρθε από τον ουρανό για να δείξει την εικόνα του, Φειδία, ή συ ανέβηκες για να δεις τον θεό». Το επίγραμμα φανερώνει την πολύ μεγάλη επιτυχία που είχε το άγαλμα: σύμφωνα με τον Φίλιππο, ήταν η τέλεια απεικόνιση του θεού.
Οι δύο αυτές μαρτυρίες γράφτηκαν αιώνες μετά τον Φειδία. Ο Στράβων έζησε γύρω στη γέννηση του Χριστού και ο Φίλιππος τον 1ο αιώνα μ.Χ. — και όμως το άγαλμα του Δία εξακολουθούσε να τους κόβει την ανάσα.
Η ζωγραφική των κλασικών χρόνων 🎨
Στη ζωγραφική ξεχωρίζουν ο Πολύγνωτος από τη Θάσο, ο Μίκων, ο Απολλόδωρος και ο Νικίας από την Αθήνα, ο Παρράσιος από την Έφεσο, ο Ζεύξις από τη Μ. Ελλάδα, ο Απελλής από την Κολοφώνα, ο Ευφράνωρ και πολλοί άλλοι ακόμη λιγότερο γνωστοί. Όλοι τους ζωγραφίζουν γνωστά μυθολογικά θέματα.
Οι μεγάλοι πίνακές τους στόλιζαν δημόσια κτίρια, όπως είναι η Ποικίλη Στοά στην Αγορά της Αθήνας και η Λέσχη των Κνιδίων στους Δελφούς.
Η αγγειογραφία και το κλασικό ύφος 🏺
Οι μεγάλοι ζωγράφοι επηρέασαν και τους ζωγράφους των ερυθρόμορφων αθηναϊκών αγγείων. Έτσι και την ταπεινότερη τέχνη της αγγειογραφίας τη διαπερνά το μεγαλόπρεπο, εξιδανικευμένο, αλλά πάντοτε μετρημένο και συγκρατημένο ύφος της κλασικής τέχνης. Σε έναν ερυθρόμορφο στάμνο του 430 π.Χ. με σκηνή αναχώρησης πολεμιστή, ο βουβός πόνος των αγαπημένων προσώπων για τον αποχωρισμό εκφράζει χαρακτηριστικά αυτό ακριβώς το πνεύμα.
Η κλασική τέχνη δεν δείχνει ανθρώπους να ουρλιάζουν ή να σπαράζουν. Ακόμη και στον πιο μεγάλο πόνο, οι μορφές μένουν ήρεμες και συγκρατημένες — και γι' αυτό ακριβώς η θλίψη τους φαίνεται ακόμη πιο βαθιά.
Τι σώθηκε από τη μεγάλη ζωγραφική 🖌️
Δεν μας έχουν σωθεί αρχαία έργα της μεγάλης ζωγραφικής. Χάρη όμως στις παραστάσεις των αγγείων μπορούμε σήμερα να σχηματίσουμε μία αμυδρή εικόνα γι' αυτήν, ιδιαίτερα του 5ου αιώνα π.Χ.
Μοναδική εξαίρεση αποτελούν οι θαυμάσιες τοιχογραφίες των μακεδονικών τάφων της Βεργίνας, που χρονολογούνται στον 4ο αιώνα π.Χ. και αποκαλύφθηκαν σχετικά πρόσφατα. Στον μικρό μακεδονικό τάφο της Βεργίνας σώζεται η αρπαγή της Περσεφόνης από τον Άδη-Πλούτωνα (340-330 π.Χ.): ο θεός του Κάτω Κόσμου αρπάζει βίαια την Περσεφόνη και την ανεβάζει στο άρμα του, ενώ δεξιά στέκεται κατατρομαγμένη μια συντρόφισσά της. Πιθανόν πρόκειται για έργο του μεγάλου ζωγράφου Νικόμαχου.
Δεν φταίει η κακή τύχη. Οι μεγάλοι πίνακες ήταν ζωγραφισμένοι σε ξύλο ή σε τοίχους δημόσιων κτιρίων, υλικά που καταστρέφονται. Τα αγγεία και οι κλειστοί τάφοι άντεξαν — γι' αυτό ξέρουμε τα ονόματα των ζωγράφων, αλλά όχι τα έργα τους.
Ο μύθος της θανάτωσης των Νιοβιδών 🏹
Ένα από τα μυθολογικά θέματα που αγάπησε η κλασική τέχνη είναι η θανάτωση των παιδιών της Νιόβης — μια παράσταση επηρεασμένη από τη μεγάλη ζωγραφική του Πολύγνωτου και του Μίκωνα.
Η ιστορία βρίσκεται ήδη στον Όμηρο. Η Νιόβη υπερηφανευόταν ότι γέννησε δώδεκα παιδιά, έξι κορίτσια και έξι αγόρια, ενώ η θεά Λητώ μόνο δύο. Ο Απόλλων με το ασημένιο τόξο του σκότωσε τους γιους και η Άρτεμις, από μίσος προς τη Νιόβη, σκότωσε τα κορίτσια. Εννιά μέρες οι σκοτωμένοι κοίτονταν στο αίμα και δεν βρέθηκε κανείς να τους θάψει, γιατί ο γιος του Κρόνου μεταμόρφωσε τους ανθρώπους εκεί γύρω σε πέτρες. Τη δέκατη μέρα οι ίδιοι οι ουράνιοι θεοί θάψανε τους νεκρούς. Η Νιόβη μεταμορφώθηκε σε λιθάρι, που βρίσκεται στην οροσειρά Σίπυλο και εξακολουθεί να υποφέρει.
Η Λητώ ήταν η μητέρα του Απόλλωνα και της Άρτεμης. Η Νιόβη τιμωρήθηκε επειδή θεώρησε τον εαυτό της ανώτερο από μια θεά — η αλαζονεία απέναντι στους θεούς είναι το πιο σταθερό θέμα της ελληνικής μυθολογίας.
Σύνοψη του κεφαλαίου 📜
Η κλασική εποχή έχει να επιδείξει πρωτοφανή ανάπτυξη σε όλους τους τομείς της πνευματικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας. Οι ιστορικοί αναζητούν την ουσία της ανθρώπινης δράσης, οι φιλόσοφοι στρέφουν το ενδιαφέρον τους στον ίδιο τον άνθρωπο και οι τραγικοί ποιητές εκφράζουν τα μεγάλα πάθη. Η τέχνη αποβαίνει για πολλούς αιώνες πρότυπο και μέτρο που επηρέασε την παγκόσμια δημιουργία στους τομείς της αρχιτεκτονικής, της πλαστικής και της ζωγραφικής.