Η Αρχιτεκτονική των Κλασικών Χρόνων 🏛️
Μια εποχή μεγάλων οικοδομημάτων
Κατά τον 5ο και τον 4ο αιώνα π.Χ. σε ολόκληρο τον ελληνικό χώρο κτίζονται λαμπροί ναοί και δημόσια κτίρια: θόλοι, στοές, γυμνάσια, παλαίστρες, θέατρα. Δεν είναι κτίρια μόνο για τη λατρεία των θεών· είναι και χώροι όπου οι πολίτες γυμνάζονται, συζητούν, παρακολουθούν θεατρικές παραστάσεις.
Όλα αυτά κτίζονται στον δωρικό και στον ιωνικό ρυθμό, οι οποίοι στην κλασική εποχή έχουν πια αποκτήσει τις ιδανικές τους αναλογίες. Δηλαδή οι αρχιτέκτονες έχουν βρει τη σχέση ύψους και πάχους των κιόνων, μήκους και πλάτους του ναού, που δίνει την αίσθηση της τέλειας αρμονίας.
Το κορινθιακό κιονόκρανο
Την ίδια εποχή εφευρίσκεται και το κορινθιακό κιονόκρανο, που μοιάζει με καλάθι περιτυλιγμένο από αγκάθια. Θεωρείται εφεύρεση του γλύπτη Καλλίμαχου. Στην κλασική εποχή εμφανίζεται στο εσωτερικό των κτιρίων. Μόνο προς το τέλος της εποχής το συναντάμε και εξωτερικά, όπως στο χορηγικό μνημείο του Λυσικράτους στην Αθήνα (334 π.Χ.).
Στο εσωτερικό της Θόλου της Επιδαύρου, ενός κυκλικού ιερού κτιρίου του 4ου αιώνα π.Χ., σωζόταν κορινθιακό κιονόκρανο που θεωρείται ιδιόχειρο έργο του γλύπτη Πολύκλειτου του νεότερου — δηλαδή το λάξευσε ο ίδιος με τα χέρια του, ίσως ως πρότυπο για τους τεχνίτες του εργοταξίου.
Τα κτίρια της Ακρόπολης της Αθήνας
Πάνω στην Ακρόπολη της Αθήνας κτίζονται τα λαμπρότερα κλασικά κτίρια της αρχαιότητας. Όλα ανήκουν στο ίδιο εμπνευσμένο οικοδομικό πρόγραμμα του Περικλή και του πνευματικού και καλλιτεχνικού κύκλου του.
Τα Προπύλαια
Τα Προπύλαια είναι η μεγαλοπρεπής είσοδος της Ακρόπολης. Ήταν κτισμένα με ένα σύνθετο σχέδιο του αρχιτέκτονα Μνησικλή, που συνδύαζε κίονες του δωρικού και του ιωνικού ρυθμού και είχε πέντε εισόδους για την πρόσβαση των πιστών και των ζώων που θα θυσιάζονταν στο ιερό.
Από την κεντρική μεγάλη θύρα, όπου οδηγούσε ένας επικλινής διάδρομος χωρίς σκαλοπάτια, θα περνούσε και το κατάρτι του πλοίου στο οποίο ήταν απλωμένος ο νεοΰφασμένος πέπλος της θεάς.
Ο επικλινής διάδρομος δεν ήταν αδυναμία του σχεδίου αλλά απαίτησή του: από εκεί έπρεπε να ανέβουν τα ζώα της θυσίας και το τεράστιο πλοίο-άρμα με το κατάρτι που κουβαλούσε τον πέπλο. Η αρχιτεκτονική δηλαδή σχεδιάστηκε γύρω από μια γιορτή.
Ο Παρθενώνας
Ο Παρθενώνας κτίστηκε με αρχιτέκτονες τον Ικτίνο και τον Καλλικράτη. Είναι δωρικός ναός, συνδύαζε όμως στο σχέδιό του και ιωνικά αρχιτεκτονικά στοιχεία, όπως η μεγάλη ζωφόρος με την παράσταση της πομπής των Παναθηναίων. Αποτέλεσε το σήμα κατατεθέν της αθηναϊκής δημοκρατίας.
Εκτός από το «κλασικό» αρχιτεκτονικό του σχέδιο, ο Παρθενώνας είναι ονομαστός και για τον πλούσιο γλυπτό διάκοσμό του, τον οποίο φιλοτέχνησαν ο φίλος του Περικλή Φειδίας με τους μαθητές του και ένα πλήθος γλυπτών από όλα τα μέρη της Ελλάδας.
Ο διάκοσμος αυτός μοιράζεται σε τρία μέρη του κτιρίου:
| Σημείο του ναού | Τι εικονιζόταν |
|---|---|
| Αετώματα | Η γέννηση της Αθηνάς και η διαμάχη της με τον Ποσειδώνα για την κυριαρχία στην Αττική |
| Μετόπες | Η Κενταυρομαχία, η Αμαζονομαχία και άλλοι μύθοι |
| Ζωφόρος | Η πομπή των Παναθηναίων |
Το σύνολο αποτελεί αξεπέραστο δημιούργημα όλων των εποχών και προβάλλει συμβολικά την πολιτική δύναμη και την πρωτοκαθεδρία της Αθήνας στους κλασικούς χρόνους.
Ο Παρθενώνας είναι δωρικός ναός — παρόλο που έχει ιωνική ζωφόρο. Ο ρυθμός καθορίζεται από τη μορφή των κιόνων και των κιονοκράνων, όχι από κάθε διακοσμητικό στοιχείο. Ο συνδυασμός στοιχείων από τους δύο ρυθμούς είναι ακριβώς αυτό που κάνει τον Παρθενώνα τολμηρό.
Ο ναός της Αθηνάς Νίκης και το Ερέχθειο
Σε σχέδια του Καλλικράτη οικοδομήθηκε επίσης την ίδια εποχή στην Ακρόπολη ο ναός της Αθηνάς Νίκης, ένα κομψοτέχνημα ιωνικού ρυθμού.
Την ίδια εποχή κτίστηκε και το Ερέχθειο, επίσης σε ιωνικό ρυθμό. Είναι ένας από τους κομψότερους ιωνικούς ναούς της αρχαιότητας, με πολύπλοκο σχέδιο που είχε σχέση αφενός με τη λατρεία πολλών θεών μέσα στον ίδιο ναό και αφετέρου με τις ανωμαλίες του εδάφους. Τον διάκοσμό του αποτελούσαν περίτεχνα ανάγλυφα κοσμήματα, ζωφόρος με ανάγλυφες μυθολογικές μορφές και η περίφημη πρόσταση των Καρυάτιδων.
Οι Καρυάτιδες ήταν έξι γυναικεία αγάλματα που στήριζαν, στη θέση κιόνων, τη στέγη μιας μικρής υπερυψωμένης στοάς — ενός είδους εξώστη — στη βορειοδυτική πλευρά του Ερεχθείου.
Αυτές οι αρχιτεκτονικές δημιουργίες αποτελούν κορυφαία έργα της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και η επιρροή τους στην αρχιτεκτονική των εποχών που ακολούθησαν μέχρι σήμερα ήταν κολοσσιαία.
Τα αρχαία θέατρα 🎭
Από τον 5ο αιώνα π.Χ. αρχίζουν να κτίζονται με λίθο και τα αρχαία θέατρα. Το πιο ονομαστό ανάμεσά τους είναι το θέατρο της Επιδαύρου, που διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση και μας είναι γνωστό από τις παραστάσεις αρχαίων έργων που γίνονται κάθε καλοκαίρι. Είναι το καλύτερα διατηρημένο αρχαίο θέατρο στον ελλαδικό χώρο και κτίστηκε μάλλον στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ. σε κλασικό σχέδιο.
Πριν από τον 5ο αιώνα π.Χ. τα θέατρα δεν ήταν πέτρινα κτίρια. Η κατασκευή τους με λίθο ξεκινά μέσα στην κλασική εποχή — γι' αυτό και το ίδιο το θέατρο της Επιδαύρου, αν και σχεδιασμένο «κλασικά», χτίστηκε αρκετά αργότερα.
Πώς ήταν φτιαγμένο ένα αρχαίο θέατρο
Τα αρχαία θέατρα είναι κτισμένα αμφιθεατρικά, στην πλαγιά ενός λόφου. Εκεί σχηματίζονται τα καθίσματα, το κοίλον του θεάτρου. Το κοίλον διαιρούνταν:
- κατά το ύψος σε δύο μέρη, με οριζόντιους διαδρόμους, τα διαζώματα·
- ακτινωτά σε κερκίδες, με στενές σκάλες.
Οι διάδρομοι αυτοί ήταν απαραίτητοι για την ευκολότερη και ταχύτερη πρόσβαση των θεατών, που μπορεί να ξεπερνούσαν και τις δέκα χιλιάδες.
Απέναντι από το κοίλον, στο έδαφος, υπάρχει ο επίπεδος κυκλικός χώρος, η ορχήστρα, όπου εμφανίζονταν οι πρωταγωνιστές των έργων και ο χορός. Πίσω της ακριβώς υπήρχε ένα απλό κτίσμα, η σκηνή, στη στέγη της οποίας εμφανίζονταν οι από μηχανής θεοί.
Σε κιονοστοιχία που υπήρχε μπροστά στη σκηνή, στο προσκήνιο, τοποθετούνταν ζωγραφισμένοι πίνακες που αποτελούσαν τα σκηνικά του θεάτρου. Δεξιά και αριστερά σχηματίζονταν δύο μικροί χώροι, τα παρασκήνια. Στο θέατρο, τέλος, οδηγούσαν ιδιαίτερα διαμορφωμένες, εντυπωσιακές πύλες και διάδρομοι, οι πάροδοι.
Σήμερα λέμε «παρασκήνια» για τους χώρους πίσω από τη σκηνή όπου ετοιμάζονται οι ηθοποιοί, αλλά και μεταφορικά για ό,τι γίνεται κρυφά. Τα αρχαία παρασκήνια ήταν κάτι διαφορετικό: δύο μικροί χώροι δεξιά και αριστερά στο προσκήνιο, που δεν έχουν σχέση με τα σημερινά.