1. Βασική Θεωρία
ΔΙΑΒΑΣΕ ΤΟ
Κάτι δεν κατάλαβες; Επίλεξε το κομμάτι και πάτα «Ρώτα τον Σωκράτη». Σου το εξηγεί αμέσως.

Οι Τέχνες την Κλασική Εποχή 🏛️

Η τέχνη που δημιουργήθηκε στην Ελλάδα τον 5ο και τον 4ο αιώνα π.Χ. δεν έμεινε κλεισμένη στην εποχή της. Για πολλούς αιώνες υπήρξε το πρότυπο και το μέτρο σύγκρισης κάθε καλλιτεχνικού έργου: όποιος ήθελε να κρίνει αν ένα άγαλμα ή ένα κτίριο ήταν πετυχημένο, το σύγκρινε με τα κλασικά έργα. Σε αυτή την ενότητα θα δούμε ποια είναι τα γνωρίσματά της, πώς εξελίχθηκε, τι θέματα παρίστανε και πώς η επιρροή της φτάνει μέχρι τις μέρες μας.

Τα γνωρίσματα της κλασικής τέχνης ✨

Η λέξη κλασικός, τόσο στην ελληνική όσο και στις ξένες γλώσσες, σημαίνει εκείνο που είναι αξεπέραστο και έχει αιώνια, διαχρονική αξία, ισχύ και αναγνώριση.

Τα βασικά γνωρίσματα της κλασικής τέχνης είναι τρία:

ΓνώρισμαΤι σημαίνει
ΜέτροΤίποτε δεν είναι υπερβολικό ή ακραίο· όλα κρατούν τη σωστή αναλογία.
ΑρμονίαΤα μέρη ταιριάζουν μεταξύ τους και συνθέτουν ένα ισορροπημένο σύνολο.
ΚάλλοςΗ ομορφιά, η οποία δεν είναι διακόσμηση αλλά ο ίδιος ο στόχος του έργου.

Η κλασική τέχνη αποφεύγει κάθε υπερβολή στις στάσεις, τις κινήσεις, τις χειρονομίες και την έκφραση του προσώπου. Οι μορφές είναι αρμονικές και συμμετρικές, οι χειρονομίες συγκρατημένες, το βλέμμα βαθύ και στοχαστικό, ενώ η εκδήλωση έντονων συναισθημάτων αποφεύγεται.

Θεοί, ήρωες και άνθρωποι παριστάνονταν σαν τέλεια όντα: με ιδανική ομορφιά, μεγαλόπρεποι, με συγκρατημένη εκδήλωση του ψυχικού τους κόσμου. Η εικόνα που έδιναν έμενε μακριά από την καθημερινότητα, την ασχήμια, τον πόνο και τα βάσανα της ζωής και της πραγματικότητας — ήταν δηλαδή εξιδανικευμένη.

Οι τρεις περίοδοι της κλασικής τέχνης 🗓️

Η τέχνη της κλασικής εποχής διακρίνεται σε τρεις περιόδους που ξεχωρίζουν καθαρά μεταξύ τους, παρόλα τα κοινά γνωρίσματά τους.

Πρώιμη κλασική τέχνη (480-450 π.Χ.)

Ονομάζεται και τέχνη του αυστηρού ρυθμού. Οι μορφές είναι πιο βαριές και στιβαρές και μερικές φορές αποδίδονται σε έντονη στιγμιαία κίνηση, δηλαδή πιασμένες σε μια συγκεκριμένη στιγμή της δράσης.

Ώριμη κλασική περίοδος (450-390 π.Χ.)

Αντίθετα με την προηγούμενη, εδώ οι μορφές παριστάνονται σε ήρεμες στάσεις. Στα γυναικεία αγάλματα τα ενδύματα αρχίζουν να ελαφραίνουν και να αναδεικνύουν την ομορφιά των σωμάτων.

Ύστερη κλασική εποχή (390-323 π.Χ.)

Οι μορφές αρχίζουν πάλι να κινούνται πιο ελεύθερα στον χώρο, τα σώματα λυγίζουν, οι χειρονομίες γίνονται πιο εύγλωττες, τα ενδύματα και τα χτενίσματα πιο πολύπλοκα και εξεζητημένα, ενώ η έκφραση των συναισθημάτων γίνεται πολύ πιο έντονη.

Το «υγρό στυλ» στον ναό της Αθηνάς Νίκης

Ο μικρός αλλά κομψότατος ιωνικός ναός της Αθηνάς Νίκης, χτισμένος πάνω σε ψηλό πύργο, περιβαλλόταν από μαρμάρινο στηθαίο με ανάγλυφες λεπτεπίλεπτες φτερωτές Νίκες που πρόσφεραν τρόπαια Νίκης στη θεά Αθηνά. Οι λεπτοί χιτώνες τους κολλούν σαν βρεγμένοι πάνω στα νεανικά σώματα, αναδεικνύοντας τα κάλλη τους. Αυτή η τεχνική ονομάστηκε υγρό στυλ.

Τα θέματα των έργων 🎭

Η κλασική τέχνη του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ. παρίστανε θέματα κυρίως από τη μυθολογία: Γιγαντομαχία, Αμαζονομαχία, Κενταυρομαχία και άλλα. Οι μυθικές αυτές μάχες πολλές φορές συμβόλιζαν ή απεικόνιζαν με αλληγορικό τρόπο τη σύγχρονη πραγματικότητα — για παράδειγμα, η νίκη των Ελλήνων πάνω σε άγρια ή τερατώδη πλάσματα μπορούσε να παραπέμπει στη νίκη τους απέναντι σε έναν πραγματικό εχθρό. Δίπλα στη μυθολογία στέκονταν και θέματα από τη δημόσια θρησκευτική ζωή.

Ένα καλό παράδειγμα μυθολογικού θέματος είναι μια ανάγλυφη μετόπη από τον περίφημο ναό του Δία στην Ολυμπία (470-460 π.Χ.): ο Ηρακλής, με τη συμπαράσταση της θεάς Αθηνάς, κρατεί στους ώμους του τον ουρανό, ενώ ο Άτλαντας του φέρνει τα μήλα των Εσπερίδων.

Σύγχρονα γεγονότα και πρόσωπα

Σύγχρονα γεγονότα ή πρόσωπα πολύ σπάνια απεικονίζονταν και μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις:

  • όταν επρόκειτο για πολίτες με μεγάλη προσφορά στην πόλη τους — οι τυραννοκτόνοι, το πορτρέτο του Θεμιστοκλή και του Περικλή, οι ανδριάντες τραγικών ποιητών
  • ή για εξαιρετικά πολεμικά γεγονότα

Πάντως στην ύστερη κλασική περίοδο αρχίζουν ολοένα και περισσότερο να στήνονται σε δημόσιους χώρους πορτρέτα σημαντικών πολιτών, πολιτικών και πνευματικών ανθρώπων.

Οι τυραννοκτόνοι, το πρώτο «μνημείο» της Αθήνας

Ο Αριστογείτων και ο Αρμόδιος ορμούν κατά του Ιππάρχου, γιου του τυράννου Πεισίστρατου. Οι Αθηναίοι έστησαν στην Αγορά της Αθήνας αυτό το «σύνταγμα αγαλμάτων» για να τιμήσουν τους δύο άνδρες. Το έργο των γλυπτών Κριτία και Νησιώτη χρονολογείται στο 477 ή στο 474 π.Χ. — και το γνωρίζουμε σήμερα από ρωμαϊκά αντίγραφα.

Η καθημερινή ζωή στα αγγεία

Υπήρχε όμως και μια τέχνη πιο κοντά στους απλούς ανθρώπους. Στα ερυθρόμορφα αγγεία, που αγοράζονταν από τον πολύ κόσμο — το ευρύ κοινό — απεικονίζονταν και σκηνές από την καθημερινή ζωή: στο σπίτι, στο σχολείο, στο γυμναστήριο, στο εργαστήριο.

Η επίδραση της κλασικής τέχνης μέχρι σήμερα 🌍

Η κλασική τέχνη επηρέασε έντονα την ευρωπαϊκή και παγκόσμια τέχνη διαμέσου της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, που τη διέδωσε σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, στη Βόρεια Αφρική και την Εγγύς Ανατολή.

Οι Ευρωπαίοι αρχιτέκτονες από την εποχή της Αναγέννησης μέχρι σήμερα υιοθετούν στοιχεία της:

  • τις δωρικές, τις ιωνικές και τις κορινθιακές κιονοστοιχίες που περιβάλλουν τα οικοδομήματα
  • τα αετώματα στις στέγες
  • τον πλούσιο γλυπτό διάκοσμο

Στη γλυπτική μεγάλοι δημιουργοί εμπνέονται από τα κλασικά αγάλματα και ανάγλυφα, και το ίδιο συμβαίνει και στη μεγάλη ζωγραφική αλλά και στη μικροτεχνία.

Κλασικισμός και νεοκλασικά κτίρια

Αυτή η τάση απομίμησης της κλασικής τέχνης, που σε ορισμένες εποχές — όπως π.χ. ο 19ος αιώνας — ήταν πολύ έντονη και σφράγισε την καλλιτεχνική δημιουργία εκείνης της περιόδου, ονομάστηκε κλασικισμός, και τα έργα που μιμούνται τα κλασικά λέγονται κλασικιστικά.

Τα γνωστά μας νεοκλασικά κτίρια, που χτίστηκαν σε πολλές ελληνικές πόλεις μετά την επανάσταση του 1821, έχουν και αυτά δανειστεί πολλά στοιχεία από την κλασική τέχνη.