Τα Γράμματα στην Κλασική Εποχή 📚

Η κλασική εποχή (5ος και 4ος αιώνας π.Χ.) δεν ήταν μόνο εποχή πολέμων και πολιτικών συγκρούσεων. Ήταν και η εποχή που γεννήθηκαν ή θεμελιώθηκαν πολλά από όσα σήμερα ονομάζουμε επιστήμες και τέχνες του λόγου: η ιστορία, η φιλοσοφία, η ιατρική, η ρητορική και το θέατρο. Οι άνθρωποι που θα γνωρίσουμε παρακάτω έζησαν κυρίως στην Αθήνα ή πέρασαν από αυτήν, και το έργο τους διαβάζεται ακόμη και σήμερα.

Ιστορία 🏛️

Κορυφαίο δημιούργημα των κλασικών γραμμάτων είναι η θεμελίωση της επιστήμης της ιστορίας. Πριν από αυτήν, το παρελθόν το γνώριζαν οι άνθρωποι μόνο μέσα από μύθους και τραγούδια. Τώρα, για πρώτη φορά, κάποιος αποφασίζει να το ερευνήσει και να το καταγράψει.

Ο Ηρόδοτος, ο «πατέρας της ιστορίας»

Ο Ηρόδοτος (484-425 π.Χ.) ονομάστηκε πατέρας της ιστορίας. Αφηγείται τους μηδικούς πολέμους και ταυτόχρονα καταγράφει λεπτομερώς και με χρονολογική σειρά την ιστορία των λαών της Ανατολής και της Αιγύπτου, καθώς και των ελληνικών πόλεων.

Το έργο του όμως έχει μια αδυναμία: μαζί με τα πραγματικά ιστορικά στοιχεία παρουσιάζει και πολλά μυθολογικά, που θολώνουν την πραγματική ιστορική εικόνα.

Ο Θουκυδίδης και η επιστημονική ιστορία

Αυτή την αδυναμία θα διορθώσει σε μεγάλο βαθμό ο επόμενος μεγάλος αρχαίος Έλληνας ιστορικός, ο Θουκυδίδης από την Αθήνα (460-400 π.Χ.). Ο Θουκυδίδης εξιστορεί βασικά τον αδελφοκτόνο Πελοποννησιακό πόλεμο. Αποφεύγει τις εύκολες μυθολογικές ερμηνείες των ιστορικών γεγονότων και προσπαθεί:

• να εξιχνιάσει τις πραγματικές αιτίες που γεννούν τα ιστορικά γεγονότα,
• να καταγράψει με ακρίβεια και όσο πιο αντικειμενικά μπορεί τα αποτελέσματά τους.

Στην πραγματικότητα ο Θουκυδίδης είναι ο θεμελιωτής της επιστημονικής ιστορικής έρευνας.

Ο Ξενοφώντας και το πρόβλημα της υποκειμενικότητας

Όμως και ο Θουκυδίδης, όπως και ο Ξενοφώντας ο Αθηναίος (430/25-355 π.Χ.) — και αργότερα και άλλοι — δε θα μπορέσουν να αποφύγουν να χρωματίσουν με προσωπικές απόψεις, δηλαδή με υποκειμενικά στοιχεία, το έργο τους. Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα επειδή εξιστορούν κυρίως γεγονότα σύγχρονά τους, που οι ίδιοι έζησαν.

Φιλοσοφία 🧠

Οι σοφιστές

Στη φιλοσοφία θα αναπτυχθούν νέα ρεύματα, όπως αυτό των σοφιστών. Οι σοφιστές κατακρίθηκαν από άλλους σύγχρονούς τους μεγάλους φιλοσόφους, όπως ο Σωκράτης (470-399 π.Χ.) και ο μαθητής του Πλάτωνας (427-347 π.Χ.), ότι πρόβαλλαν το προσωπικό όφελος σε βάρος του συλλογικού. Ωστόσο η συμβολή τους στη θεμελίωση της παιδαγωγικής επιστήμης και της ρητορικής είναι απαραγνώριστη.

Ο Σωκράτης

Ο Σωκράτης δεν έγραψε κανένα έργο. Τη διδασκαλία του τη γνωρίζουμε από τα έργα των μαθητών του, κυρίως από τα πολλά έργα του Πλάτωνα που σώθηκαν. Θεωρείται ο πατέρας της διαλεκτικής μεθόδου και ο κήρυκας της ηθικής διαβίωσης.

Ο Πλάτωνας

Την ηθική διδασκαλία του δασκάλου του τη συνέχισε και την ανέπτυξε σημαντικότατα ο Πλάτωνας. Θεωρούσε ότι υπάρχει μία ιδανική σφαίρα ζωής όπου κυριαρχούν οι ιδέες του καλού, του ωραίου και του ηθικού, και ότι προς αυτές πρέπει να κατευθύνεται η ζωή των ανθρώπων.

Ο Αριστοτέλης

Μαθητής του Πλάτωνα υπήρξε ο Αριστοτέλης από τα Στάγιρα της Χαλκιδικής. Εκτός από τη φιλοσοφία, ανέπτυξε ή έβαλε τις βάσεις για πάρα πολλές επιστήμες: ιατρική, βοτανική, ζωολογία, αστρονομία, γεωγραφία, οικονομία, πολιτική και άλλες.

Ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης είναι οι κορυφαίοι διανοητές της αρχαιότητας. Το έργο τους αποτέλεσε τη βάση της σύγχρονης φιλοσοφίας και των επιστημών από την εποχή της Αναγέννησης και μετά.

Ιατρική 🩺

Ο μαθητής του Αριστοτέλη, Ιπποκράτης από την Κω (460-370 π.Χ.), θα συνεχίσει την ιατρική έρευνα και θα ιδρύσει την πρώτη μεγάλη ιατρική σχολή στην Ελλάδα.

Ρητορική 🗣️

Τον 4ο κυρίως αιώνα αναπτύσσεται ιδιαίτερα η τέχνη της ρητορικής. Απέβλεπε στην καλύτερη, ελκυστικότερη και πιο πειστική ανάπτυξη επιχειρημάτων σε δύο χώρους:

• στα δικαστήρια,
• στις συνελεύσεις της Εκκλησίας του Δήμου, όπου λαμβάνονταν οι κρίσιμες πολιτικές αποφάσεις.

Ο Λυσίας (445-380 π.Χ.), ο Ισοκράτης (436-338 π.Χ.), ο Δημοσθένης (384-322 π.Χ.) και ο Ισαίος είναι μερικοί μόνο από τους ονομαστούς ρήτορες του 4ου αιώνα π.Χ. Ανήκαν σε διαφορετικά πολιτικά κόμματα και υπερασπίστηκαν με πάθος και περίτεχνο λόγο τις απόψεις τους.

Θέατρο 🎭

Μία από τις σημαντικότερες συμβολές της κλασικής περιόδου είναι η δημιουργία του θεάτρου ή της τραγικής ποίησης. Περιλαμβάνει τρία είδη:

• την τραγωδία,
• το σατυρικό δράμα,
• την κωμωδία.

Τα έργα των μεγάλων τραγικών και κωμικών ποιητών της αρχαιότητας είναι πάντα επίκαιρα. Γι' αυτόν τον λόγο εξακολουθούν μέχρι σήμερα να παίζονται σε όλο τον κόσμο ή να διασκευάζονται από μεγάλους συγγραφείς των νεότερων χρόνων.

Οι τρεις μεγάλοι τραγικοί

Αυτοί οι τρεις είναι οι κορυφαίοι τραγικοί ποιητές της αρχαιότητας.

Η κωμωδία

Στην κωμωδία διακρίθηκε ο Αριστοφάνης (445-386 π.Χ.). Σατίρισε τη σύγχρονή του ζωή, αλλά και τους σύγχρονούς του πολιτικούς και πνευματικούς ανθρώπους, με τόλμη, αθυροστομία και καυστικό λόγο.

Η σημασία του θεάτρου για την πόλη

Στην αρχαία Αθήνα οι πολίτες έπαιρναν από το κράτος το αντίτιμο του εισιτηρίου για να παρακολουθήσουν τις παραστάσεις. Το γεγονός αυτό φανερώνει τη μεγάλη πολιτιστική σημασία που απέδιδαν οι αρχαίοι στο θέατρο.

Μέσα από τους μύθους, που ήταν κυρίως τα θέματα των θεατρικών έργων, διδάσκονταν οι πολίτες:

• να αποφεύγουν την υπερβολή, την υπεροψία και την αλαζονεία, καθώς και άλλες αρνητικές και ολέθριες συμπεριφορές,
• να ακολουθούν αντίθετα το μέτρο και τον δρόμο της σύνεσης και της αρετής.