Η Ηγεμονία της Σπάρτης: Μια Κυριαρχία σε Αμφισβήτηση 🏛️
Μετά τη νίκη της στον Πελοποννησιακό πόλεμο, η Σπάρτη έγινε η ισχυρότερη δύναμη του ελληνικού κόσμου. Η κυριαρχία της όμως αμφισβητήθηκε γρήγορα από τις ίδιες τις ελληνικές πόλεις — και, κυρίως, υπονομεύτηκε από τον παλιό εχθρό όλων: τους Πέρσες.
Ολιγαρχικές κυβερνήσεις: το σύνθημα που διαψεύστηκε 🏛️
Οι Σπαρτιάτες είχαν κηρύξει τον πόλεμο εναντίον της Αθήνας με το σύνθημα της απελευθέρωσης των ελληνικών πόλεων από τον αθηναϊκό ζυγό. Όμως αυτό διαψεύστηκε μετά την πτώση της Αθήνας.
Με τη συμπαράσταση των Περσών, οι Σπαρτιάτες:
- υποστήριξαν τα ολιγαρχικά κόμματα στις πόλεις,
- τοποθέτησαν φρουρά σ' αυτές με επικεφαλής έναν Σπαρτιάτη αρμοστή,
- επέβαλαν φόρους.
Φρουρά, φόροι και έλεγχος της πολιτικής ζωής: αυτά ακριβώς κατηγορούσαν οι Σπαρτιάτες στους Αθηναίους. Η «απελευθέρωση» αποδείχθηκε αλλαγή κυρίαρχου, όχι κατάργηση της κυριαρχίας — και γι' αυτό η ηγεμονία της Σπάρτης βρέθηκε τόσο γρήγορα υπό αμφισβήτηση.
Οι Τριάκοντα τύραννοι στην Αθήνα 🗡️
Στην Αθήνα οι Σπαρτιάτες εγκαθιστούν ένα σκληρότατο ολιγαρχικό καθεστώς. Ένας σκληρός πυρήνας τριάντα ανδρών, οι Τριάκοντα τύραννοι, φίλων της Σπάρτης, με ηγέτη τον Κριτία, αναλαμβάνει την εξουσία.
Ένα κύμα βίας ξεσπά και πολλοί δημοκρατικοί πολίτες θανατώνονται. Οι Αθηναίοι τελικά εξεγείρονται και με την ηγεσία του Θρασύβουλου ανατρέπουν το τυραννικό καθεστώς και αποκαθιστούν το δημοκρατικό (403 π.Χ.).
Η αποκατάσταση της αθηναϊκής δημοκρατίας έγινε χωρίς να σημειωθεί σπαρτιατική αντίδραση. Η νικήτρια δύναμη είδε το καθεστώς που η ίδια είχε εγκαταστήσει να ανατρέπεται και δεν επενέβη — μια πρώτη ένδειξη ότι η κυριαρχία της είχε όρια.
Η «Κύρου Ανάβασις»: η ανακάλυψη μιας αδυναμίας 📜
Ο Κύρος, σατράπης της Μικράς Ασίας, εκστρατεύει εναντίον του αδερφού του Αρταξέρξη για την κατάληψη του περσικού θρόνου. Η εκστρατεία αυτή οδηγεί τη Σπάρτη και τους Έλληνες γενικότερα να αντιληφθούν ότι τα θεμέλια του περσικού κράτους ήταν σαθρά.
- Στον στρατό του Κύρου συμμετείχαν 13.000 Έλληνες, ανάμεσα στους οποίους 700 Σπαρτιάτες.
- Στα Κούναξα (401 π.Χ.) ο στρατός του Κύρου νίκησε, αλλά ο ίδιος ο Κύρος σκοτώθηκε.
- Οι Έλληνες μισθοφόροι, οι «Μύριοι», όπως ονομάστηκαν, με οδηγούς τον Σπαρτιάτη Κλέαρχο αρχικά και τον Αθηναίο Ξενοφώντα στη συνέχεια, κατόρθωσαν χωρίς απώλειες να διασχίσουν το περσικό κράτος και να φθάσουν στον Πόντο.
Το κατόρθωμα αυτό μας το αφηγείται ο ίδιος ο Ξενοφών στο έργο του «Κύρου Ανάβασις».
Η πιο διάσημη στιγμή του έργου: οι εξαντλημένοι μισθοφόροι αντικρίζουν επιτέλους τη θάλασσα, που σημαίνει τον δρόμο του γυρισμού. Ο Ξενοφών, ακούγοντας τη βοή να δυναμώνει, ανεβαίνει στο άλογο και τρέχει να δει τι συμβαίνει — και ακούει τους στρατιώτες να κραυγάζουν «θάλασσα, θάλασσα», ενώ η λέξη περνούσε από στόμα σε στόμα. Για την αφήγηση αυτή ο Ξενοφών έχει χαρακτηριστεί ο πρώτος πολεμικός ανταποκριτής της ιστορίας.
Στα Κούναξα ο στρατός του Κύρου βγήκε νικητής, αλλά ο ίδιος σκοτώθηκε στη μάχη. Η νίκη έγινε έτσι άχρηστη: οι Έλληνες μισθοφόροι έμειναν χωρίς εργοδότη, βαθιά μέσα σε εχθρικό κράτος. Αυτό μετέτρεψε την εκστρατεία σε αγώνα επιβίωσης και επιστροφής.
Ο Αγησίλαος στην Ασία ⚔️
Μετά την αποτυχία της εξέγερσης, οι Πέρσες απαιτούν την υποταγή των ελληνικών πόλεων της Ιωνίας σ' αυτούς. Οι πόλεις αντιδρούν και στρέφονται προς τη Σπάρτη ζητώντας προστασία. Οι Σπαρτιάτες αποφασίζουν να επέμβουν με εκστρατευτικό σώμα, του οποίου την ηγεσία, τελικά, αναλαμβάνει ο βασιλιάς Αγησίλαος (395 π.Χ.).
Ο Αγησίλαος, ηγέτης με πανελλήνια ιδεώδη, σκεφτόταν να συντρίψει την περσική δύναμη και, μάλιστα, με συνεχείς στρατιωτικές επιτυχίες απείλησε την κυριαρχία του «Μεγάλου Βασιλέως» στη Μικρά Ασία.
Όμως το περσικό χρήμα συνασπίζει Θηβαίους, Αργείους, Κορίνθιους και Αθηναίους στην Ελλάδα εναντίον της Σπάρτης. Οι Σπαρτιάτες, για να αντιμετωπίσουν τον κίνδυνο, αναγκάζονται να ανακαλέσουν τον Αγησίλαο από τη Μικρά Ασία. Η αντίληψη, πάντως, ότι το περσικό κράτος ήταν ασθενές άρχισε να εδραιώνεται στην Ελλάδα.
Όταν ο απεσταλμένος Επικυδίδας έφτασε με τη διαταγή της πόλης να γυρίσει, ο Αγησίλαος στενοχωρήθηκε πολύ, σκεπτόμενος ποιες τιμές και ποιες ελπίδες έχανε. Συγκάλεσε όμως τους συμμάχους, τους ανακοίνωσε την εντολή και υποσχέθηκε ότι δεν θα τους λησμονήσει και θα επιστρέψει. Πολλοί δάκρυσαν, αλλά όλοι ψήφισαν να τον ακολουθήσουν στη βοήθεια της Λακεδαίμονας.
Ο Βοιωτικός-Κορινθιακός πόλεμος 🛡️
Ο Αγησίλαος επανέρχεται στην Ελλάδα διά ξηράς και νικά τον στρατό του αντισπαρτιατικού συνασπισμού στην Κορώνεια (394 π.Χ.). Οι Σπαρτιάτες διατηρούν την ηγεμονία τους στην ηπειρωτική Ελλάδα, όμως η κυριαρχία τους στο Αιγαίο και στις μικρασιατικές ακτές είχε χαθεί οριστικά.
Την ίδια χρονιά ο Αθηναίος στρατηγός Κόνων ναυπηγεί, με περσικά χρήματα, πλοία και συντρίβει τον σπαρτιατικό στόλο στην Κνίδο (394 π.Χ.). Μετά τη ναυμαχία επιστρέφει στην Αθήνα και ανοικοδομεί, πάλι με περσικά χρήματα, τα τείχη των Αθηνών. Νέοι αντισπαρτιακοί συνασπισμοί σχηματίζονται και πολεμικές επιχειρήσεις διεξάγονται μέχρι το 386 π.Χ.
| Μάχη | Χρονιά | Νικητής | Αποτέλεσμα |
|---|---|---|---|
| Κορώνεια | 394 π.Χ. | Ο Αγησίλαος (Σπάρτη) | Η Σπάρτη κρατά την ηγεμονία στην ηπειρωτική Ελλάδα |
| Κνίδος | 394 π.Χ. | Ο Κόνων (Αθήνα, με περσικά χρήματα) | Χάνεται οριστικά η σπαρτιατική κυριαρχία στη θάλασσα |
Το 394 π.Χ. η Σπάρτη νίκησε στη στεριά και ηττήθηκε στη θάλασσα. Μην τα μπερδέψετε: η Κορώνεια ήταν πεζομαχία και τη νίκησε ο Αγησίλαος, η Κνίδος ήταν ναυμαχία και τη νίκησε ο Κόνων. Το κρίσιμο είναι ότι με το ίδιο περσικό χρήμα οι Πέρσες χρηματοδοτούσαν και τον στόλο του Κόνωνα και τον συνασπισμό στην ηπειρωτική Ελλάδα.
Τα τείχη των Αθηνών είχαν γκρεμιστεί μετά την ήττα του 404 π.Χ. Λίγα χρόνια αργότερα, μετά τη ναυμαχία της Κνίδου, ξαναχτίζονται — και μάλιστα με χρήματα των Περσών, δηλαδή του λαού που έναν αιώνα πριν είχε κάψει την ίδια πόλη στους Περσικούς πολέμους.
Η Ανταλκίδειος ειρήνη (386 π.Χ.) 🕊️
Όλες οι ελληνικές πόλεις, εξουθενωμένες από τους συνεχείς πολέμους, ποθούσαν την ειρήνη. Την τάση αυτή εκμεταλλεύεται η Σπάρτη για να αποκτήσει πάλι την εύνοια των Περσών. Ο Σπαρτιάτης Ανταλκίδας πείθει τον βασιλιά Αρταξέρξη να προτείνει ένα σχέδιο ειρήνης (386 π.Χ.) το οποίο, αν γινόταν δεκτό, θα έθετε τέρμα στους μακροχρόνιους πολέμους. Ο Ξενοφών στα «Ελληνικά» του έχει διασώσει το σχέδιο της συνθήκης.
Οι βασικοί όροι της, γνωστής και ως «Ειρήνης του βασιλέως», ήταν:
- Οι πόλεις της Ασίας να ανήκουν στον βασιλιά, όπως και από τα νησιά οι Κλαζομενές και η Κύπρος.
- Οι άλλες ελληνικές πόλεις, μεγάλες και μικρές, να είναι αυτόνομες — εκτός από τη Λήμνο, την Ίμβρο και τη Σκύρο, που θα ανήκαν στους Αθηναίους, όπως και παλιά.
- Όποιοι δεν δέχονταν την ειρήνη, θα τους πολεμούσε ο ίδιος ο βασιλιάς μαζί με όσους τη δέχονταν, και κατά ξηρά και κατά θάλασσα, με πλοία και με χρήματα.
Την εφαρμογή των όρων της ειρήνης ανέλαβαν οι Σπαρτιάτες, οι οποίοι τον επόμενο χρόνο συγκάλεσαν πανελλήνιο συνέδριο. Όλες οι πόλεις δέχτηκαν, μετά από πολλούς δισταγμούς, την ειρήνη που καθιστούσε τους Πέρσες διαιτητές των ελληνικών πραγμάτων.
Στους Περσικούς πολέμους οι Πέρσες ηττήθηκαν στρατιωτικά και δεν κατάφεραν να υποτάξουν την Ελλάδα. Έναν αιώνα αργότερα, χωρίς να δώσουν μάχη, πήραν τις ελληνικές πόλεις της Ασίας και έγιναν κριτές των ελληνικών διαφορών. Ο όρος της «αυτονομίας» ακούγεται γενναιόδωρος, όμως στην πράξη εμπόδιζε τις πόλεις να συνασπίζονται — και κρατούσε τους Έλληνες διαιρεμένους.
Η Β' Αθηναϊκή συμμαχία (378 π.Χ.) ⚓
Η Ανταλκίδειος ειρήνη δεν έφερε τη γαλήνη στον ελληνικό κόσμο. Πολλές ναυτικές και νησιωτικές πόλεις έβλεπαν με συμπάθεια την ανασύσταση της Αθηναϊκής συμμαχίας.
Έτσι, σε συνέδριο που συγκαλείται στην Αθήνα το 378 π.Χ., και στο οποίο μετέχουν πολλές νησιωτικές πόλεις, αναγγέλλεται επίσημα η οργάνωση της Β' Αθηναϊκής συμμαχίας.
Λιγότερο από τριάντα χρόνια μετά τον θρίαμβό της στον Πελοποννησιακό πόλεμο, η Σπάρτη έβλεπε την Αθήνα να ξαναχτίζει τείχη, να ξαναφτιάχνει στόλο και να ξανασυγκροτεί συμμαχία. Η ηγεμονία της είχε αμφισβητηθεί από παντού.